na gorąco: PALEC

Podziel się

Na dalszej pozycji w rankingu kluczowości, ale wciąż na pierwszych stronach gazet znalazło się w lutym słowo niespodziewane: palec. Gest posłanki nie jest wart analizy semiotycznej (semiotyka to nauka o znakach nie tylko językowych). Współczesna niewerbalna odmiana komunikatu „Ja wam pokażę” jest stosunkowo młoda. Do roku 1989 zdecydowanie częstszy był gest Kozakiewicza — zaciśnięta pięść i ręka zgięta w łokciu pod dłonią drugiej ręki. Dziś częstszy jest bardziej międzynarodowy gest wystawionego środkowego palca.

Nie tylko środkowy palec sprawia semantyczne kłopoty. Dlaczego mówimy sam jak palec, choć palce są zawsze obok siebie? Otóż dawno temu palec (palьcъ) oznaczał tylko dzisiejszy kciuk (ten wyraz znamy od XVI wieku). Każdy inny z palców dłoni to prstъ, stąd do dziś naparstek pierścień. W językach słowiańskich nazwa palce (lub podobna forma) odnosi się do zakończeń stop i dłoni. W języku angielskim, niemieckim czy francuskim palce stóp nazywają się inaczej niż palce dłoni. Zresztą polszczyzna i języki słowiańskie mają tendencję do rozszerzania zakresu znaczeniowego nazw kończyn i ich części w porównaniu z językami zachodnioeuropejskimi. W polskim językowym obrazie świata ręka zaczyna się ramieniem, a kończy dłonią. Angielskie hand to tylko przedramię i dłoń (podobne znaczenie ma ręka w języku polskiej medycyny). Polska noga zaczyna się udem, a kończy stopą, angielska różnica między leg i foot jest znacznie bardziej wyraźna. Wszystkie części kończyny górnej możemy po polsku nazwać ręką, a dolnej — nogą (słowa te brzmią w innych językach słowiańskich podobnie). Kolejnym paradoksem jest, że na palcu, zazwyczaj serdecznym, nosimy obrączkę (poza wspomnianymi pierścieniami).

Kolokacje korpusowe wyróżniają znacznie częściej od palca środkowego – palec Boży (w biblijnej Księdze Wyjścia jego moc poznał Faraon). Ponadto ostrzegają nas, że palców nie należy wsadzać między drzwi ani dawać tym stworzeniom, które zechcą zaraz odgryźć całą rękę. W ostatnim miesiącu dowiedzieliśmy, czego jeszcze nie robić z palcami.

 

Ilustracja: Harriet Hosmer, Uścisk dłoni Elizabeth Barrett-Browning i Roberta Browninga, odlew po 1853, Metropolitan Museum of Art, domena publiczna.