Ch. K. Wilkinson, faksymile malowidła ściennego z grobu Nebamuna, pokazującego obowiązki i sprawy, ok.1928; oryginał ok. 1400–1352 p.n.e., Metropolitan Museum of Art on-line collection https://images.metmuseum.org/CRDImages/eg/web-large/DT11772.jpg

słowa maja: daneopiekun

Podziel się
Słowami o najwyższej kluczowości w maju były w prasie: niepełnosprawni (słowo kwietnia 2018), dane i blisko z nimi związane RODO, miasto, kopalnia, opiekun oraz pojawiające się cyklicznie o tej porze roku majówka (słowo maja 2017), juwenaliamatura.
Wyrazem, który omówimy szerzej, są dane. Kilka uwag chcielibyśmy wcześniej poświęcić rzeczownikowi opiekun, który omawiamy, ponieważ opiekunowie są wielkimi bohaterami tego protestu, ale też tysięcy dni i nocy, kiedy niestrudzenie, bez wytchnienia wspomagają swoich podopiecznych.

Opiekun to wyraz, którego częstość w maju wiąże się z protestem osób niepełnosprawnych, który trwał przez cały ten miesiąc.

Opiekunowie to historycznie osoby  sprawujące pieczę prawną. Z tym znaczeniem wiąże się w SJPLin wiele utyskiwań na nienależyte wywiązywanie się opiekunów z ich obowiązków:  często powołani prawem jako kuratorzy („rządziciele osobie nie mogącej rządzić”) zaniedbywali obowiązek spisania majątku, podejrzewano ich niejednokrotnie o interesowność (‘chciwość zysku’), co dosadnie ujął w „Nadobnej Pasquilinie” Samuel Twardowski (1701):
„Rzadki opiekun, któryby obróconych nie miał rąk do siebie,//
I raczej nie dogadzał pilniéj swej potrzebie, //
Niż sierocéj”.

Dziś najczęściej myślimy o opiekunach osób niezdolnych do samodzielności: mały dzieci, chorych, niepełnosprawnych. Opiekuna może
jednak mieć też jakaś sprawa, dziedzina wiedzy czy sztuki. Opiekunem muz jest Apollo, opiekunką górników — św. Barbara. We wstępie do swojego „Słownika języka polskiego” S. B. Linde pisał o ks. Adamie Czartoryskim: „Najznakomitszy ten w kraju naszym opiekun nauk roztrząsnąwszy zebrane przeze mnie materyały z właściwą sobie przenikłością, udzieliwszy mi uwag i światłych rad swoich, wyznaczył
natychmiast fundusz na utrzymywanie pomocnika w pisaniu, po wyjeździe zaś swoim z Wiednia, otworzył ze mną i łaskawie utrzymuje korespondencyą literacką, której dzieło moje tyle objaśnień, mianowicie co do języków oryentalnych, i dawnych zwyczajów Słowiańskich jest
winno”.

Piecza, którą sprawuje opiekun, to wyraz pochodzący z czeskiego, dawny (użyto go na przykład w „Psałterzu Floriańskim” z końca XIV w.), znaczeniowo powiązany z innym do dziś funkcjonującym wyrazem — piec w zn. ‘boleć od oparzenia’. Ów ból, a za nim zmartwienie dały początek przenośnemu znaczeniu ‘troszczyć się’ (również w innych jęz. słowiańskich, por. ros. печься, попечитель). Sprawujący pieczę opiekał się, czyli był opiekadlnikiem. Opiekunowie, gdy znaczenie rozszerzyło się o (codzienną) troskę o osoby, nazywani też byli karmicielami piastunamiopatrznikami patronami (jak św. Hieronim mający pieczę nad tłumaczami). Żeńskimi odpowiednikami były opiekunki, patronki (jak św. Łucja patronująca niewidomym i pisarzom) oraz piastunki, a wśród nich nianiemamki.

Stary, ogólnosłowiański rzeczownik peča jest też źródłem takich wyrazów jak pieczołowitość czy bezpieczny.

Dane to dosłowny odpowiednik ang. data, które z kolei są formą mianownika liczby mnogiej przyswojonego do tego języka (i wielu innych)
łac. imiesłowu biernego  do, dare, dedi, datum (‘dać’). Słownik Merriam Webster podaje, że najdawniejsze użycie w do dziś używanym zn. ‘informacje używane we wnioskowaniu, dyskusji lub obliczeniach’ pochodzi z roku 1646.
danych zrobiło się ostatnio głośno w związku z wprowadzeniem rozporządzenia Unii Europejskiej o ochronie danych osobowych (RODO, Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych, ang. GPRD, General Data Protection Regulation) dotyczącego gromadzenia i przechowywania danych osobowych, czyli informacji, które mogą zidentyfikować poszczególne osoby — a więc danych adresowych,  wizerunku, o dokumentach, które posiadamy, naszym zdrowiu, preferencjach seksualnych itd.

Dane, a właściwie pojedyncza dana (w zn. ‘informacja’) to przykład zsubstantywizowanego imiesłowu przymiotnikowego, czyli przymiotnika pochodzącego od czasownika, który stał się rzeczownikiem (ale ciągle odmienia się jak przymiotnik).  W polszczyźnie mamy więcej takich wyrazów pochodzących od przymiotników: prosta, krzywa, stała, rzędna, odcięta. Choć najczęściej mówimy o danych w liczbie mnogiej (i takie hasło jest np. w ISJP), wydaje się, że uznanie tego wyrazu za niemający liczby pojedynczej (por. ISJP) jest pochopne. Nietrudno bowiem stwierdzić, że w ciągu danych (np. o temperaturze) każda odnotowana wartość stanowi pojedynczą daną.

Najczęstsze prawostronne połączenia w NKJP z rzeczownikiem dana to wspomniane dane osobowe, dane z jakiegoś dokumentu (paszportu, dowodu osobistego), dane o czymś (np. o jakiejś sytuacji), dane dotyczącego czegoś i dane statystyczne. Kolokacje lewostronne to połączenia z wyrazami pełnoznacznymi: baza danych, ochrona danychprzetwarzanie, przesyłanietransmisja danych, które odnoszą się do gromadzenia i analizowania, oraz połączenia z przyimkami, odnoszące się do funkcji, jaką dane pełnią we współczesnym świecie: podstawy sądów (z danych  wynika, coś bazuje na danych) i obiektywnego miernika stanu jakichś rzeczy (według danych GUS).

Imiesłów dana, a za nim majowy rzeczownik o najwyższej kluczowości dana (dane) jest — przez czasownik dać, od którego pochodzi,  powiązany słowotwórczo  z wyrazami danina (‘podatek’), danny (‘podatkowy’), datny (‘lubiący dawać’) i dawalny, a także datliwość (lub datność  — ‘szczodrość’). Zamieszanie wokół ustawy wprowadzającej przepisy RODO przypomina, że gdy chodzi o dane, lepiej mieć opinię niedatnego niż pochopnie wykazać się wielką datliwością.
Magdalena Derwojedowa

Ilustracja:Charles K. Wilkinson, faksymile malowidła z grobowca Nebamuna, przedstawiającego jego życie i sprawy, ok. 1928, oryginał z czasów panowania Tutmosa IV i Amenhotepa III, ok.  1400–1352 p.n.e. Metropolitan Museum of Art On-line Collection, https://images.metmuseum.org/CRDImages/eg/web-large/DT11772.jpg.

print