słowa maja: dane i opiekun

Ch. K. Wilkinson, faksymile malowidła ściennego z grobu Nebamuna, pokazującego obowiązki i sprawy, ok.1928; oryginał ok. 1400–1352 p.n.e., Metropolitan Museum of Art on-line collection https://images.metmuseum.org/CRDImages/eg/web-large/DT11772.jpg
Ch. K. Wilkinson, faksymile malowidła ściennego z grobu Nebamuna, pokazującego obowiązki i sprawy, ok.1928; oryginał ok. 1400–1352 p.n.e., Metropolitan Museum of Art on-line collection https://images.metmuseum.org/CRDImages/eg/web-large/DT11772.jpg
Podziel się
Słowami o najwyższej kluczowości w maju były w prasie: niepełnosprawni (słowo kwietnia 2018), dane i blisko z nimi związane RODO, miasto, kopalnia, opiekun oraz pojawiające się cyklicznie o tej porze roku majówka (słowo maja 2017), juwenalia i matura.
Wyrazem, który omówimy szerzej, są dane. Kilka uwag chcielibyśmy wcześniej poświęcić rzeczownikowi opiekun, który omawiamy, ponieważ opiekunowie są wielkimi bohaterami tego protestu, ale też tysięcy dni i nocy, kiedy niestrudzenie, bez wytchnienia wspomagają swoich podopiecznych.

Opiekun to wyraz, którego częstość w maju wiąże się z protestem osób niepełnosprawnych, który trwał przez cały ten miesiąc.

Opiekunowie to historycznie osoby  sprawujące pieczę prawną. Z tym znaczeniem wiąże się w SJPLin wiele utyskiwań na nienależyte wywiązywanie się opiekunów z ich obowiązków:  często powołani prawem jako kuratorzy („rządziciele osobie nie mogącej rządzić”) zaniedbywali obowiązek spisania majątku, podejrzewano ich niejednokrotnie o interesowność (‘chciwość zysku’), co dosadnie ujął w „Nadobnej Pasquilinie” Samuel Twardowski (1701):
„Rzadki opiekun, któryby obróconych nie miał rąk do siebie,//
I raczej nie dogadzał pilniéj swej potrzebie, //
Niż sierocéj”.

Dziś najczęściej myślimy o opiekunach osób niezdolnych do samodzielności: mały dzieci, chorych, niepełnosprawnych. Opiekuna może
jednak mieć też jakaś sprawa, dziedzina wiedzy czy sztuki. Opiekunem muz jest Apollo, opiekunką górników — św. Barbara. We wstępie do swojego „Słownika języka polskiego” S. B. Linde pisał o ks. Adamie Czartoryskim: „Najznakomitszy ten w kraju naszym opiekun nauk roztrząsnąwszy zebrane przeze mnie materyały z właściwą sobie przenikłością, udzieliwszy mi uwag i światłych rad swoich, wyznaczył
natychmiast fundusz na utrzymywanie pomocnika w pisaniu, po wyjeździe zaś swoim z Wiednia, otworzył ze mną i łaskawie utrzymuje korespondencyą literacką, której dzieło moje tyle objaśnień, mianowicie co do języków oryentalnych, i dawnych zwyczajów Słowiańskich jest
winno”.

Piecza, którą sprawuje opiekun, to wyraz pochodzący z czeskiego, dawny (użyto go na przykład w „Psałterzu Floriańskim” z końca XIV w.), znaczeniowo powiązany z innym do dziś funkcjonującym wyrazem — piec w zn. ‘boleć od oparzenia’. Ów ból, a za nim zmartwienie dały początek przenośnemu znaczeniu ‘troszczyć się’ (również w innych jęz. słowiańskich, por. ros. печься, попечитель). Sprawujący pieczę opiekał się, czyli był opiekadlnikiem. Opiekunowie, gdy znaczenie rozszerzyło się o (codzienną) troskę o osoby, nazywani też byli karmicielami i piastunamiopatrznikami i patronami (jak św. Hieronim mający pieczę nad tłumaczami). Żeńskimi odpowiednikami były opiekunki, patronki (jak św. Łucja patronująca niewidomym i pisarzom) oraz piastunki, a wśród nich nianie i mamki.

Stary, ogólnosłowiański rzeczownik peča jest też źródłem takich wyrazów jak pieczołowitość czy bezpieczny.

Dane to dosłowny odpowiednik ang. data, które z kolei są formą mianownika liczby mnogiej przyswojonego do tego języka (i wielu innych)
łac. imiesłowu biernego  do, dare, dedi, datum (‘dać’). Słownik Merriam Webster podaje, że najdawniejsze użycie w do dziś używanym zn. ‘informacje używane we wnioskowaniu, dyskusji lub obliczeniach’ pochodzi z roku 1646.
danych zrobiło się ostatnio głośno w związku z wprowadzeniem rozporządzenia Unii Europejskiej o ochronie danych osobowych (RODO, Rozporządzenie o Ochronie Danych Osobowych, ang. GPRD, General Data Protection Regulation) dotyczącego gromadzenia i przechowywania danych osobowych, czyli informacji, które mogą zidentyfikować poszczególne osoby — a więc danych adresowych,  wizerunku, o dokumentach, które posiadamy, naszym zdrowiu, preferencjach seksualnych itd.

Dane, a właściwie pojedyncza dana (w zn. ‘informacja’) to przykład zsubstantywizowanego imiesłowu przymiotnikowego, czyli przymiotnika pochodzącego od czasownika, który stał się rzeczownikiem (ale ciągle odmienia się jak przymiotnik).  W polszczyźnie mamy więcej takich wyrazów pochodzących od przymiotników: prosta, krzywa, stała, rzędna, odcięta. Choć najczęściej mówimy o danych w liczbie mnogiej (i takie hasło jest np. w ISJP), wydaje się, że uznanie tego wyrazu za niemający liczby pojedynczej (por. ISJP) jest pochopne. Nietrudno bowiem stwierdzić, że w ciągu danych (np. o temperaturze) każda odnotowana wartość stanowi pojedynczą daną.

Najczęstsze prawostronne połączenia w NKJP z rzeczownikiem dana to wspomniane dane osobowe, dane z jakiegoś dokumentu (paszportu, dowodu osobistego), dane o czymś (np. o jakiejś sytuacji), dane dotyczącego czegoś i dane statystyczne. Kolokacje lewostronne to połączenia z wyrazami pełnoznacznymi: baza danych, ochrona danych i przetwarzanie, przesyłanie i transmisja danych, które odnoszą się do gromadzenia i analizowania, oraz połączenia z przyimkami, odnoszące się do funkcji, jaką dane pełnią we współczesnym świecie: podstawy sądów (z danych  wynika, coś bazuje na danych) i obiektywnego miernika stanu jakichś rzeczy (według danych GUS).

Imiesłów dana, a za nim majowy rzeczownik o najwyższej kluczowości dana (dane) jest — przez czasownik dać, od którego pochodzi,  powiązany słowotwórczo  z wyrazami danina (‘podatek’), danny (‘podatkowy’), datny (‘lubiący dawać’) i dawalny, a także datliwość (lub datność  — ‘szczodrość’). Zamieszanie wokół ustawy wprowadzającej przepisy RODO przypomina, że gdy chodzi o dane, lepiej mieć opinię niedatnego niż pochopnie wykazać się wielką datliwością.
Magdalena Derwojedowa

Ilustracja:Charles K. Wilkinson, faksymile malowidła z grobowca Nebamuna, przedstawiającego jego życie i sprawy, ok. 1928, oryginał z czasów panowania Tutmosa IV i Amenhotepa III, ok.  1400–1352 p.n.e. Metropolitan Museum of Art On-line Collection, https://images.metmuseum.org/CRDImages/eg/web-large/DT11772.jpg.

print