S. Kamocki, Roztopy, pocz. XX w. Muzeum Cyfrowe dMuseion, Muzeum Narodowe w Warszawie http://cyfrowe.mnw.art.pl/Content/41230/mp496.jpg

Słowa maja: ODMRAŻANIE i OBOSTRZANIE

Podziel się

Słowa o najwyższej kluczowości w maju to pandemia, epidemia (słowo stycznia), zakażenie, koronawirus, COVID-19, odmrażać, obostrzenie, zdrowieotworzyć (parki, sklepy, hotele, kawiarnie itd.). Po raz pierwszy — i prawodopodobnie na długo po raz ostatni — nie ma cyklicznie powracających w tym czasie wyrazów majówka (słowo maja 2017 r.) i matura. Wyrazami, które omówimy, są obostrzanie, które następowało od wprowadzenia blokady do Wielkiejnocy, oraz odmrażanie, z którym mamy do czynienia teraz.

Oba wyrazy to regularne rzeczowniki odczasownikowe, pochodzące od wtórnych czasowników niedokonanych, czyli takich, które pochodzą od czasowników dokonanych wyrażających jakąś dodatkową treść w stosunku do tego, co wyraża ich niedokonana podstawa. Tak więc mrozimy coś, zmrożoną rzeczy możemy odmrozić, a gdy tych rzeczy jest wiele, lub gdy istotne jest dla nas, że proces tajenia jeszcze trwa — odmrażamy. Semantyka drugiego czasownika — obostrzyć — jest trochę bardziej złożona, wykorzystuje ona bowiem wieloznaczność przymiotnika ostry. Ostry nóż (i inne narzędzia) ostrzymy, ale ostre mogą być też przyprawa, amunicja, słowo, krytyka, konflikt, dyskusja, reakcja, kryzys, protest, stanowisko, konkurencja, walka, rywalizacja, starcie, regulacja, a także obraz, ton, światło, słońce, zima, mróz, dyżur lub jazda zakręty (por. NKJP). Jak widać z tych połączeń, ostry może określać nie tylko rzeczy, które mają krawędzie, które mogą coś przeciąć, ale też szczególnie duże natężenie jakichś działań, intensywność jakiegoś zjawiska, itp. Ostra przyprawa (a także mróz i zima) jest przeciwieństwami łagodnej, amunicja — ślepej. Jednak niektóre z metaforycznych znaczeń przymiotnika ostry są też przenoszone do czasownika, który zarazem oznacza wzmożenie działania: ostre stanowisko, rywalizację, konkurencję czy stanowisko można jeszcze zaostrzyć, a gdy regulacje lub zasady stały się bardziej restrykcyjne, wykorzystuje się przedrostek o(b)- wskazujący na intensyfikację czynności — i tak powstaje czasownik obostrzyć. Kiedy się to dzieje stopniowo lub dotyczy kolejnych sfer życia, są one obostrzane.

Przymiotnik ostry, z którym rzeczownik obostrzenie dzieli rdzeń leksykalny, należy do bardzo starej warstwy słownictwa, w ps. miał on postać ostrъ, wywodzącą się od pie. rdzenia ăḱ-, który odnajdujemy też w gr. ákros ‘stromy’, łac. ācer ‘ts’ i lit. aštrùs ‘ts’ (Boryś 2006). Czasowniki obostrzyćobostrzać nie należą do wyrazów często używanych, najczęstsze jest połączenie z pochodnym od pierwszego z nich imiesłowem biernym obostrzony, odnosi się ono zwykle do rygoru więziennego, rzadziej do kontroli (celnych, skarbowych lub sanitarnych). Rzeczownik obostrzenie, jeśli nie dotyczy kar, odnosi się do przepisów; w dodatku do „Gazety Lwowskiej” z 1857 r. czytamy: „w wielu ludziach przekonanie [się] wyrobiło, iż na poskromienie lichwiarskich nadużyć prawo z r. 1807 już nie wystarczało, i znacznych obostrzeń wymaga”1. W 1929 r. branżowe czasopismo urzędników obrachunkowych narzeka na „[n]iesłychanie surowe obostrzenia warunków awansowych które miałyby znaleźć zastosowanie już w terminie awansów lipcowych b.r. a które prawdopodobnie uległy już pewnej modyfikacji na podstawie uchwały Rady Ministrów z 12 czerwca b. r. opierają się na postanowieniach art. 11 i 115 ustawy o państw, służbie cywilnej, lecz przez ostrą interpretację ich, zostały jeszcze ponad właściwe intencje ustawodawcy spotęgowane” 2. Wprowadzane przez prawo obostrzenia bardzo często mają charakter dodatkowy lub nadzwyczajny — służą bowiem szczególnym celom lub są stosowane w szczególnych przypadkach, często związanych z ponadprzeciętną skalą naruszeń prawa lub z wyjątkową materią regulacji.

Wiele obostrzeń ma charakter przejściowy — są wprowadzane ze względu na wyjątkowe wydarzenia, zarazę panującą wśród zwierząt lub ludzi — jak obostrzenia dotyczące przemieszczania się i funkcjonowania wielu instytucji, z którymi się ciągle jeszcze zmagamy. Kiedy potrzeba ustaje, stopniowo się je luzuje, a następnie znosi. W obecnej wyjątkowej sytuacji — gdy ograniczenia zahamowały funkcjonowanie przedsiębiorstw i instytucji na olbrzymią skalę, stopniowe przechodzenie do nowej normalności wiąże się z odmrażaniem gospodarki.

Rzeczownik mróz, który jest bazą słowotwórczą całej grupy wyrazów, to stary rzeczownik odczasownikowy od mŕ̥iti ‘ziębić, mrozić’, który w języku prasłowiańskim, tak jak jego czasownikowe źródło, miał postać bez przestawki orro —  morzъ (Boryś 2006). Pochodny od niego czasownik zamrażać jest używany najczęściej w kontekście bardzo skutecznego sposobu przechowywania żywności w postaci mrożonek, rzadziej — jej przygotowywania; co prawda po polsku mamy lody, po chorwacku i słoweński sladoled, ale już po czesku i słowacku ten deser to zmrzlina, po rosyjsku мороженое (moroženoe), a po ukraińsku — морозиво (morozivo). Współcześnie zamrażamy też komórki, zarodkiembriony, na przykład do celów zapłodnienia pozaustrojowego.

Czasowniki — dokonany zamrozić  i niedokonany zamrażać — oprócz znaczenia dosłownego — czyli (s)chłodzenia do temperatury poniżej zera stopni Celsjusza, mają też znaczenie przenośne — oznaczają przerwę w funkcjonowaniu czegoś, zatrzymanego w ostatnim stanie, który nastąpił przed przerwą, z zamiarem powrotu do poprzedniego działania, gdy ustąpią okoliczności, często niespodziewane, które spowodowały przerwę. Najczęściej zamraża się płace, (synonimiczne) wynagrodzenia podwyżki, we wszystkich wypadkach w praktyce oznacza to, że pieniędzy, które otrzymują pracownicy, nie przybywa. Przyjemniejsze jest zamrożenie progów podatkowychcen — zwykle bowiem podatnicy i klienci z upływem czasu coraz bardziej zyskują na takiej operacji. Zamrożony kapitał lub zamrożone środki albo pieniądze oznaczają poniesione wydatki, które przez znaczący czas nie będą procentować, lub środki, których nie możemy z jakiegoś powodu wydać.

Zamrożoną żywność rozmrażamy — a więc staramy się osiągnąć stan jej miękkości, co niekoniecznie wiąże się z utrzymaniem fizycznych własności sprzed zamrożenia. Proces odmrażania oznacza przywracanie stanu poprzedniego, bez zmiany wyglądu czy możliwości. Koncept ten jest chętnie wykorzystywany w literaturze i filmie. Jak pamiętamy, Ivan Prisypkin, główny bohater Pluskwy Włodzimierza Majakowskiego, zostaje odmrożony w utopijnym świecie po pięćdziesięciu latach; w futurystycznej komedii Woody’ego Allena Sleeper po dwustuletnim zamrożeniu Miles Monroe budzi się w państwie policyjnym. Odmrożenie bohatera jest lubianym wątkiem w  fantastyce: tak wraca Captain America (przypadkowo uwięziony w arktycznym lodzie), Han Solo w Gwiezdnych wojnach (celowo zamrożony w karbonicie), Frank Poole (zamordowany przez komputer HAL9000) czy bohaterowie sensacyjnego filmu Demolition man (skazani na zamrożenie). Motyw ten jest też wykorzystywany do przeniesienia bohatera z przeszłości do współczesności, jak w melodramacie Forever young, w którym główna postać zostaje zahibernowana tuż przed wojną, oraz w czarującej komedii Hibernatus, której bohatera odmrożonego w połowie lat 50. bliscy starają się utrzymać w przekonaniu, że nadal jest rok 1905. Bez wątpienia jednak najważniejszą dla polskiego odbiorcy historią o przebudzeniu z mroźnego snu w nowej rzeczywistości są perypetie Alberta i Maksa w świecie rządzonym przez Jej Ekcelencję, czyli Seksmisja.

Nieco bardziej przyziemnie odmraża się urządzenia, które zamarzły — gdyby sądzić po prasie dziewiętnastowiecznej, byłyby to przede wszystkim pompy. Odmraża się też rośliny oraz uprzednio zamrożone środki. W 1947 r. Robotnik informuje, że: „Umowa, zawarta przez min. Minca w Waszyngtonie, w której wyniku rząd USA zobowiązał się wydać Polsce złoto Banku Polskiego wartości 27,5 mil. dol. oraz odmrozić polskie należności na sumę 10,0 mil. dol. — ma, być może, większe jeszcze znaczenie polityczne, aniżeli gospodarcze” (Chronopress).

Najczęściej jednak w tekstach odmrożenie wiąże się z nieprzyjemnymi i niebezpiecznymi skutkami mrozu dla źle chronionych części ciała. „Kurjer Warszawski” z lutego 1929 r. donosi, że jednego tylko dnia „do ambulatorium Pogotowia przy ul. Leszno 58 i filii na rogu ul. Poznańskiej i Hożej zgłosiło się 45 osób, wskutek odmrożenia palców u rąk i uszu. Nadto już od czasu ostatnich silnych mrozów, t. 5. od tygodnia, codziennie niemal zgłasza się do ambulatorium przy wszvstkich szpitalach miejskich  codziennie średnio od 20 do 30 osób, które odmroziły uszy lub palce”3. Na te dolegliwości przedwojenne rubryki i książki poradnikowe radzą zgodnie stosować płyn i maść w jednym Gelurine, które „[n]ajbardziej odziębione ręce, nogi uszy w przeciągu kilku dni doprowadza do pierwotnego stanu”4.

Trudno dziś przewidzieć, czy odmrażanie gospodarki polegające na zniesieniu obostrzeń przywróci naszą rzeczywistość do stanu, który Francuzi nazwali przedblokadowym (pré-confinement), czy będziemy dzielili czas na ten przed COVID-em (l’avant COVID-19) i rzeczywistość poblokadową (post-confinement).

 

Magdalena Derwojedowa

 

Footnotes

  1. Dodatek Tygodniowy do Gazety Lwowskiej z Roku …”, 1857, nr 5 (31 stycznia), Polona.
  2. Kurjer Warszawski”. R.109, nr 44 (14 lutego 1929) – wyd. poranne, Polona.
  3. Kosmetyka postępowa opracowana przez D-ra Zamenhofa: sposoby hygienicznego pielęgnowania piękności twarzy, włosów, zębów, i rąk, Warszawa : [s.n.], 1928 ([Warszawa] : Wojciech Szajer), Polona.