Słowa miesięcy 2017

Podziel się

W skrócie:

styczeń luty marzec kwiecień maj czerwiec lipiec sierpień wrzesień październik listopad

Do tej pory w tym roku komentowaliśmy:

[powrót] w styczniusmog i powietrze

Nie byłoby smogu, gdyby nie powietrze. To słowo, także wyjątkowo częste w styczniu, jest frazeologicznym symbolem czegoś oczywistego i niezbędnego – coś „jest potrzebne jak powietrze”. […]

Z drugiej strony powietrze kojarzy nam się również ze swobodą i szeroko pojętą wolnością. „…Prawdy powietrze | Póki jest czyste, wszystko się rozwija: | Weselsze kwiaty, liście w sobie letsze, | Jaśniejszy lilii dzban, smuklejsza szyja, | Wolniejszy człeka ruch i myśli człeka… | To zbrudź – to zamąć: liść, kwiat, człowiek – czeka!” – pisał Norwid w Promethidionie, a tytułowy bohater Kordiana wyraził swój głód życia i nienasyconą ciekawość obrazową metaforą: „Jak kwiat liściami w niebo otwartemi | Chwytam powietrze, pożeram wrażenia”.

[powrót] w lutymdrzewo

Drzewo to wyraz o bogatych konotacjach. Już w „Księdze Rodzaju” (2,9) opisane są dwa ważne drzewa, które Bóg umieścił w Edenie: Drzewo życia i drzewo wiadomości dobrego i złego. Jak pamiętamy, owoców tego drugiego nie wolno było ludziom spożywać, a złamanie zakazu spowodowało wygnanie z raju. Drzewo życia (arbor vitae) znajdowało się w samym środku rajskiego sadu, jego owoce miały zapewniać ludziom nieśmiertelność. Podobne drzewa znane są też z innych wierzeń, np. z mitologii skandynawskiej. Yggdrasil  był drzewem Odyna. […] Drzewami zajmują się też językoznawcy. W „Kursie językoznawstwa ogólnego” drzewo (arbor) służy objaśnieniu znaku językowego. Ale znacznie większy użytek z matematycznie zdefiniowanych drzew zrobili przede wszystkim badacze składni.

[powrót] w marcurada

Rada ma w polszczyźnie od początku dwa pokrewne znaczenia: szczególnego komunikatu – porady oraz zespołu ludzi, którzy mają radzić nad czymś. To drugie znaczenie jest częstsze w tekstach prasowych czy oficjalnych, obecne także w prasie ostatniego miesiąca. Rada była od dawna podstawowym organem władzy miejskiej, stąd radca (dawniej rajca). Zanim upowszechniła się pożyczka niemiecka, ten organ średniowiecznej rady miejskiej nazywano ławicą. Rada jako forma organizacji życia społecznego ma skojarzenia pozytywne, demokratyczne.

w kwietniugimnazjum

Słowo gimnazjum w swojej zlatynizowanej formie gimnasium pochodzi od gr. γυμνάσιον gymnásion. Początkowo oznaczało publiczne miejsce ćwiczeń (dziś można by je porównać do siłowni na świeżym powietrzu), potem – już w starożytnym Rzymie – szkołę średniego stopnia. W nowożytności gimnazja zaczęto tworzyć w okresie renesansu i reformacji. Słynne gimnazjum strasburskie Jana Sturma, które zyskało status akademicki, stało się wzorem dla szkół w innych częściach Europy, m.in. dla cieszących się wysoką renomą ewangelickich placówek oświatowych w Elblągu, Toruniu czy Pińczowie, a następnie dla kolegiów jezuickich. W nowopolskim systemie szkolnym gimnazjum w różnych formach funkcjonowało do 1948 r., a potem od reformy oświatowej z roku 1999.

[powrót] w majumajówka (jest to słowo cyklicznie pojawiające się w maju)

Wydłużeniu czasu — od niedzielnego popołudnia sto lat temu do prawie tygodnia współcześnie — towarzyszy zawężenie znaczenia: majówka nie jest wyprawą w plener, za miasto na tańce i radosną zabawę, ale wydłużonym świątecznym wolnym czasem, często przeznaczanym na krótkie wiosenne wakacje.

[powrót] w czerwcupuszcza

Nie tylko językoznawcy wiedzą, że w polszczyźnie puszcza nie zawsze oznaczała gęsty, dziewiczy las. Puszcza to ʽmiejsce pusteʼ, wyraz ten przez wieki mógł oznaczać pustynię, pustkowie, a nawet pustelnię; bogactwo nazw miejsc tworzonych od przymiotnika pusty jest wyjątkowe. Słowa puszcza i pustynia poświadczone są w polszczyźnie od XIV wieku, oba wywodzą się ze wspólnoty słowiańskiej i mają zmienne znaczenia także w innych językach słowiańskich.

[powrót] w lipcusąd

Sąd jest wspólnym słowem słowiańskim, np. czeski soud, rosyjski sud. We wszystkich językach słowiańskich obok organu orzekającego oznacza też opinię, myśl. Podobnie sądzić znaczy ‘orzekaćʼ (o sądzie) lub ‘myślećʼ (o człowieku). W staropolszczyźnie istniało jeszcze homonimiczne słowo sąd ‘naczynie’ („Kazał sobie nasypać sądek mąki” – czytamy w Biblii w tłumaczeniu Szymona Budnego, wydanej w Nieświeżu w 1572 r.). Oba słowa wywodzą się prawdopodobnie z praindoeuropejskiego rdzenia *som-dho– ‘łączyćʼ, gdzie *som znaczy ‘razemʼ. Wieloznaczność sądu jako myśli i urzędu w językach niesłowiańskich nie jest już powszechna (por. francuskie cour, angielskie court, niemieckie Gericht).

[powrót] w sierpniu — poszkodowany

Poszkodowany, którym się w tym komentarzu zajmujemy, to rzeczownik powstały w wyniku „urzeczownikowienia” (substantywizacji) imiesłowu biernego o tej samej postaci. Różnicę gramatyczną ilustrują przykłady: Chłopiec został poważnie poszkodowany w wypadku (konstrukcja bierna z imiesłowem) i Poszkodowany był przytomny i szczegółowo pamiętał wypadek (rzeczownik), wyrazy te opisują osobę (rzadziej instytucję czy zwierzę), która poniosła szkodę.

Rzeczownik szkoda jest dawnym (XIV w.) zapożyczeniem ze średniowysokoniemieckiego scado (W. Boryś), znający niemiecki bez trudu skojarzą go ze współczesnymi wyrazami schade, Schaden i schaden – predykatywnym przymiotnikiem (tzn. występującym tylko łącznie z czasownikiem typu być jako orzeczenie), rzeczownikiem i czasownikiem. Wszystkie, tak jak ich polskie odpowiedniki, odnoszą się do poniesionej straty, uszczerbku, ubytku.

[powrót] we wrześniureforma

Źródłosłów łaciński oznacza formowanie czegoś od nowa. Do nowożytnych języków europejskich słowo to przeszło w znaczeniu ʽzmieniać na lepszeʼ w odniesieniu do systemów prawnych, religijnych, ideowych. Najbardziej znaną i brzemienną w skutkach reformą w historii Europy była reforma Kościoła – reformacja. Jeszcze słownik Lindego opisywał reformację jako synonim reformy bez koniecznego odniesienia do protestantyzmu. […] Przez reformę rozumiano „działanie celem usunięcia nadużyć, naprawę, poprawę” […].

[…]Wreszcie drugie znaczenie słowa reforma, dziś już rzadkie. Reformy (tylko w l.m.) to dłuższe majtki damskie.

[powrót] w październikurezydent

Rezydent to rzeczownik pochodzenia łacińskiego, residens (w dopełniaczu residentis) znaczy ‘przebywający’. Słowotwórczo jest on powiązany z rzeczownikiem rezydencja czy czasownikiem rezydować. Na przestrzeni wieków zmieniał znaczenie i jeszcze 20 lat temu nie fukcjonował w odniesieniu do lekarzy, którzy mają pełne prawo wykonywania zawodu, a zdobywają umiejętności specjalisty. […] Rezydentami zwano ubogich krewnych mieszkających u bogatej szlachty i będących na jej utrzymaniu.  Znaczenie to pobrzmiewa w dzisiejszej instytucji księdza rezydenta, czyli księdza zamieszkującego na terenie parafii i pomagającego w pracach duszpasterskich, lecz bez nałożonych obowiązków wikariusza (zastępcy proboszcza). Mamy też rezydenta wywiadu.

[powrót] w listopadzieasesor

Wyraz asesor (dawniej też assessor) pochodzi z łaciny — dosłownie jest to ‘ktoś siedzący obok’ — i oznacza osobę, która zdała egzamin i wykonuje obowiązki zawodowe, ale nie ma jeszcze nominacji sędziowskiej, prokuratorskiej, notarialnej lub komorniczej. W dawnej Polsce asesorzy towarzyszyli sędziemu lub marszałkowi sejmiku, byli też jego doradcami.

 

W naszych miesięcznych zestawieniach pojawiły się:

Black Friday, Halloween, KE, KRS, PE, Przystanek Woodstock, SN, Sierpień ’80, Sąd Najwyższy, WOŚP

akt łaski, aresztować, arszawski, asesor, atak, autonomia, białowieski, brytyjski, burza, chemiczny, cmentarz, decyzja, deklaracja, dekret, dialog, drzewo, egzamin, ekshumacja, europejski, europoseł, furgonetka, generalski, gimnazjalny, gwałt, głodowy, głodówka, harcerski, hasło, huragan, karambol, kataloński, katastrofa, klimat, klimatyczny, koalicja, kobieta, komisja, konstytucja, konsulat, kontrmanifestacja, korupcja, książę, książęcy, księżna, kurdyjski, lekarz, lekkoatletyczny, liga, łańcuch, majówka, marsz, metro, miesięcznica, molestować, napad, narodowiec, nauczyciel, nawałnica, niepodległościowy, niepodległość, niestały, nieufność, nożownik, obchód, obóz, ofiara, opłata, ordynacja, orkan, orkiestra, paliwo, paliwowy, panika, parada, podpalić się, poprawka, poszkodowany, powietrze, powstaniec, powszechny, powódź, prawomocny, praworządność, prezydent, projekt, protest, protestować, przemówienie, przesłuchanie, przewodniczący, puszcza, północny, rada, rakieta, rakietowy, ranny, rasistowski, referendum, rekonstrukcja, reprywatyzacja, reprywatyzacyjny, rezolucja, rezydent, rzymski, rząd, równość, różaniec, sankcja, sejm, sejmowy, smog, smoleński, solidarność, sondaż, sprawiedliwość, strajk, strzelanina, szczyt, szczątki, szef, szkoła, szubienica, sąd, sąd, sądownictwo, Święta, śnieg, święto, tak, targ, terrorysta, terrorystyczny, trumna, turecki, tęczowy, upał, ustawa, ustrój, ułaskawienie, w prawo łaski, warszawski, weryfikacyjny weto, wielkanocny, wieszać, wizyta, wojsko, wotum, współczucie, wybory, wychłodzenie, wysoki, zamach, zawetować, zginąć.

print