S. Fabijański, Pejzaż z postacią kobiety; XXw.; https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/516268, Cyfrowe MNW, domena publiczna

Słowa października: STREFA i ABORCJA

Podziel się

Do słów o największej kluczowości w październiku należały: aborcja (i przymiotnik aborcyjny), protest (słowo roku 2019 w Rosji, które opisywaliśmy także przy okazji czarnego protestu w październiku 2016 r.), związane z nimi słowa kobieta (jedno ze słów października 2016 r.), strajk (słowo kwietnia 2018 r.), trybunał (konstytucyjny; słowo roku Kapituły Językoznawców w 2016 r., słowo grudnia 2016 r.),  czerwony, żółta i strefa (oba w określeniu czerwona strefa), wracające słowa związane z zaostrzającą się pandemią: zakażenie (i czasownik zakazić), obostrzenie (jedno ze słów maja tego roku) lub zaostrzenie, COVID-19, rekord (zachorowań) oraz koronawirus. Słowami, które omówimy w tym miesiącu, są strefaaborcja.

S. Fabijański, Pejzaż z postacią kobiety; XXw.; https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/516268, Cyfrowe MNW, domena publiczna
S. Fabijański, Pejzaż z postacią kobiety; XXw.; https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/516268, Cyfrowe MNW, domena publiczna

Strefa to pożyczka z niemieckiego Streifen ‘pas’ «[z]ona, strefa, pas: pręga krzywa, zafarbowana, na powierzchniach organów postrzegać się daiąca»1. Pierwotnie odnosząca się do dowolnego pasa, np. materiału czy klimatu. Franciszek Siarczyński w Geografii…2 tak opisuje herb Fryderyka, króla pruskiego: „Orzef czarny, z rozłożonemi skrzydłami, na nich strefy złote, na głowie korona, na piersiach litery F. R.”. Kilka lat późniejszy Kalendarzyk kieszonkowy informuje, że „jako Egipt leży pod szczególnieyszą strefą, mówi Herodot, i oblany iest iedyną w swoim rodzaiu rzeką, tak równie mieszkańcy iego różnią się obyczaiami i zwyczajami od innych ludów”3, a podręcznik fizyki dla szkół narodowych z 1873 r. dzieli świat na 24 strefy godzinne, tzn. takie, w których dzień trwa tak samo długo, ciągną się one od równika aż do kół podbiegunowych oraz 6 stref miesięcznych4. Synonimami strefy, jeszcze w połowie XIX w. definiowanej przez SWil jako pasek materiału, są pas, pasek (materiału), pręga (dziś już tylko jako kawałek mięsa lub ślad po urazie), smuga (dziś kurzu lub cienia) oraz zapomniane stroka, kreskabreta.

Od rzeczownika strefa wywodziły się przymiotniki stryfiasty, strefistystrefowy oraz imiesłów strefowany. Dwa pierwsze, choć notowane w SLin, chyba już wtedy były mało używane, a poświadczenia znajdujemy przede wszystkim w XVII w.: „Przewłoka jest ziele mając kłącze stryfiaste, mocne, odnożyste i gałęziste” — opisuje przypominającą liśćmi pietruszkę roślinę (Smyrnium L.) Syreniusz w swoim Zielniku… (1613).5. W tym znaczeniu jeszcze w XIX w. znajdziemy strefowany, który zanikł wraz z czasownikiem strefować ‘dzielić na strefy’. Czasownik ten jeszcze w SWil (1861) ma też postać dokonaną strefić w tym samym znaczeniu, chyba już wówczas przestarzałą, bo w tekstach odnajdujemy użycia drugiego znaczenia — ‘utracić koszerność’, pochodzącą od przymiotnika trefny.
Współcześnie strefa oznacza część przestrzeni przeznaczoną na jakiś cel. Mamy więc strefy wypoczynku w domach, ale też w pasażach handlowych, gdzie znajdziemy też strefy usługowegastronomiczne. Strefy płatne to miejsca dostępne po wykupieniu biletu, biletowe — wyznaczające zasięg obowiązywania biletów w transporcie publicznym, strefy wojny podczas konfliktów i strefy bezpieczeństwa, tworzone dla cywilów przez organizacje międzynarodowe; strefy buforowe— oddzielają skonfliktowane strony, a w strefach zdemilitaryzowanych nie wolno lokować żadnych budowli ani urządzeń wojskowych. W NKJP najczęstszą kolokacja są (zwykle specjalne) strefy ekonomiczne — obszary, na których przedsiębiorstwa korzystają z udogodnień, również podatkowych. Choć ciągle istnieją strefy nadgraniczne, dla większości z nas bronowanie ziemi i zakaz wstępu są tylko zamierzchłym wspomnieniem, gdy korzystamy ze swobody przemieszczania się i osiedlania w strefie Schengen. Przenośnie mówimy też o strefach  wpływu (politycznego, kulturalnego, ideologicznego), strefach spadkowych w sportowych tabelach ligowych, a w ostatnich latach o strefie komfortu — w której mieści się to wszystko, co musimy zdaniem poradników porzucić, by coś zmienić.

Strefa w październikowym zestawieniu pojawiła się na skutek wzrostu liczby zachorowań na COVID-19  i zgonów z tego powodu, co spowodowało, że lawinowo zaczęła przyrastać liczba powiatów oznaczonych jako  strefy żółte (w których obowiązują obostrzenia) i niebieskie (zagrożone wejściem do strefy żółtej). Szybko większość z nich stała się czerwonymi strefami (objętymi najściślejszymi ograniczeniami życia społecznego), a dziś najściślejszymi rygorami objęta jest cała Polska.

O ile liczba wystąpień kolokacji wyrazu strefa narastała stopniowo już od poprzedniego miesiąca, gdy dzieci wróciły do nauczania stacjonarnego, o tyle wystąpienia wyrazów aborcjaaborcyjny w ostatnim tygodniu października dorównały kluczowością wystąpieniom rzeczownika koronawirus i znacznie przekroczyły kluczowość wyrazu pandemia (por. wykres z serwisu Frazeo.pl).

wykres kluczowości wyrazów pandemia, koronawirus, aborcja 1 stycznia-1 listopada 2020. Źródło: frazeo.pl
Kluczowość wyrazów pandemia, koronawirus, aborcja 1 stycznia-1 listopada 2020. Źródło: frazeo.pl

Aborcja to wyraz ze słownictwa specjalistycznego, w ogólnej polszczyźnie stosunkowo nowy — poświadczenia tekstowe sięgają drugiej połowy XIX w. Założyciel Towarzystwa Kolonii Letnich, dr Stanisław Markiewicz nawołując w „Gazecie Warszawskiej” z 1879 do stworzenia systemu opieki nad dziećmi nieślubnymi, a przede wszystkim do niestygmatyzowania ich i ich matek, we fragmencie poświęconym ograniczeniu opieki nad porzuconymi noworodkami pisze: „[p]rzedewszystkiém liczba aborcyj i dzieciobójstw (naturalnie o tyle o ile takowe doszły do wiedzy policyi, zatém liczby tu następujące uważać należy jako minimalne) znacznie się wzmogła”6.  Termin ten znajdziemy też w doniesieniach kryminalnych i sądowych, np. „Kurjer Warszawski” z lutego 1899 r. donosi: „Sekcja zwłok nauczycielki tańców Simonowskiej, wyrzuconych na ulicy, przekonała, iż zgon nastąpił skutkiem nieudolnej operacji aborcji. Sprawczyni operacji, tak samo, jak dorożkarza, który trupa przywiózł, nie wykryto”7, by dwa tygodnie później zawiadomić, że obie te osoby zatrzymano.
W słownikach ogólnych aborcja pojawia się dopiero w Słowniku współczesnego języka polskiego pod redakcją Bogusława Dunaja (Wilga 1996), który jako jedyny poza WSJP zawiera też hasła aborter ‘wykonujący zabiegi’ i  aborcjonista ‘wykonujący zabiegi; zwolennik legalności aborcji’. Równolegle — choć z oczywistych względów rzadko — znajdujemy w tekstach wyraz abort, o tym samym znaczeniu, znajdujący się także w słownikach obok jego łacińskiego źródłosłowu — abortus (SWar i kolejne) ‘poronienie’. Wśród słowników powojennych notuje je SJPDor, odsyłając do hasła poronienie, gdzie podaje też frazeologizm poronienie sztuczne. Częściej hasło pojawiało się w słownikach przekładowych, również w znaczeniu ‘spowodować poronienie’. Wydaje się, że rację ma WSJP, uważając aborcję w dzisiejszej polszczyźnie za pożyczkę raczej z angielskiego abortion niż z łaciny. Wyraz ten — bardziej terminologiczny i nieprzejrzysty etymologicznie dla wielu użytkowników wyparł wcześniejsze określenia: sztuczne poronieniesztuczne przerwanie ciąży, a także — bardziej już potoczne — spędzanie ciąży. We współczesnym języku przeciwstawiamy naturalne i niepożądane poronienie wywołanej celowo aborcji oraz terminacji, czyli zakończeniu ciąży ze względu na ciężkie i nieodwracalne wady płodu. W języku potocznym, szczególnie pod wpływem penalizacji przerywania ciąży, powstały łagodne określenia omowne, takie jak wywoływanie miesiączki lub okresu, a dawniej — periodu, ale i dosłowne — jak skrobanka.
Z wyrazem aborcja najczęściej wiążą się wyrażenia prawo (kobiety) do aborcji, (całkowity) zakaz aborcji, przeprowadzanie (nielegalnych, rzadziej — legalnych) aborcji, dopuszczanie (dopuszczalność) aborcji. I choć we współczesnej polszczyźnie aborcja jest wyrazem dziesięciokrotnie częściej używanym niż przer(y)wanie ciąży, ciągle aktualne pozostają słowa Tadeusza Boya Żeleńskiego, że najpewniejszym sposobem zapobiegania pladze poronień jest świadome macierzyństwo i jego wyrażone pytaniem przekonanie: „Wyszczególniłem elementy, które będą się akcji świadomego macierzyństwa sprzeciwiały, albo które za mą wobec nie stanowisko nieszczere. Nasuwa się pytanie, kto ją poprze, kogo powinna ta akcja mieć bezwzględnie za sobą? Odpowiedź bardzo prosta: — kobiety. Kobiety, które znają wszystkie piekła strachu przed ciążą, poronień, bezwolnego macierzyństwa; z których każda, mniej lub więcej, otarła się osobiście o ten problem; te nie dadzą się zaspokoić nawet na pięknie brzmiącymi frazesami”8. W „Głosie Kobiet”9 Anna Smolikowa dodaje: „Dla wszystkich wrogów regulacji urodzeń i środków ochronnych przeciw ciąży, my, kobiety pracujące i niezamożne, — mamy tylko taką odpowiedź: — Stwórzcie takie warunki życia, w których każda kobieta mogłaby z radością urodzić i wychować swoje dziecko. Jeśli tego nie potraficie, milczcie!”.

Za pomoc dziękuję nieocenionej Monice Kwiecień.

Footnotes

  1. A. Pławski, Słownik wyrazów botanicznych, Wilno : Józef Zawadzki własnym nakładem, 1830, Polona.
  2. F. Siarczyński, Geografia Czyli Opisanie Naturalne, Historyczne I Polityczne Kraiow I Narodow We czterech częsciach świata zawieraiących się : z Dołączeniem Geografii Astronomiczney. T. 2, Warszawa : Drukarnia Pijarów, 1794, Polona.
  3. Kalendarzyk kieszonkowy na rok 1800, Kraków 1796, Polona.
  4. J.M. Hube, Wstęp Do Fizyki Dla Szkół Narodowych pierwszy raz wydany R. P. 1783, Kraków : Drukarnia Szkoły Głównej Koronnej, 1783, Polona.
  5. cyt. za Elektroniczny Korpus Tekstów Polskich XVII i XVIII w. (do 1772 r.
  6. Gazeta Warszawska”, R. 106, nr 2 (3 stycznia 1879), Polona.
  7. Kurjer Warszawski”. R.79, nr 93 (5 kwietnia 1899, Polona.
  8. T. Boy Żeleński, Jak skończyć z piekłem kobiet? : („świadome macierzyństwo”), Warszawa : Bibljoteka Boya, 1932, Polona. Cytat za tekstem opublikowanym przez Wolne Lektury.
  9. Głos Kobiet : wydawnictwo Polskiej Partji Socjalistycznej. 1933, [nr 6] czerwiec, BUW CRISPA.
Previous Article
Next Article