Słowa sierpnia: LEWICA i PRAWICA

Dyskurs polityczny tych wakacji znalazł się już pod wpływem nadchodzących wyborów parlamentarnych ze względu na terminy rejestracji komitetów  i list wyborczych, stąd na liście najczęstszych słów sierpnia rzeczownik lewica, który w tym miesiącu omówimy razem z kontrastującą z nią znaczeniowo prawicą. Innymi słowami częstymi w sierpniu były: przymiotnik parlamentarny, rzeczowniki sejmsenat, burzapiorun (w związku z tragicznymi wydarzeniami w czasie burzy Tatrach), olimpijski, grotołaz i związana z nim jaskinia (ze względu na tragiczną wyprawę speleologów do Jaskini Wielkiej Śnieżnej, kiedy piszemy te słowa, właśnie poinformowano o odnalezieniu ciała drugiego z uwięzionych eksploratorów).

Lewicaprawica to rzeczowniki abstrakcyjne pochodzące od przymiotników lewyprawy. Oba to przymiotniki bardzo stare, lewy wywodzi się od pie. *lai̯u̯o ‘krzywy, zakrzywiony’, ps. *lěvъ ‘lewy’,  cz. levý ‘ts’,  ros. левый ‘ts’; ma ono swoje odpowiedniki  w gr. laiós ‘krzywy, zakrzywiony’ i łac. laevus ‘ts; lewy’. Prawy, który ma wspólne pochodzenie z takimi wyrazami jak prawo, prawidło czy prawda, wywodzi się od pie. *prō-u̯o- zawierającego cząstkę *prō- ‘z przodu, na przedzie’ (stąd dzisiejsze prosty), które w ps. miało postać *pravъ ‘prosty; sprawny, właściwy, stosowny’ (w błg. прав to ‘prosty’, w srb. prav ‘ts’), by z czasem nabrać znaczenia (poświadczonego już w tekstach starocerkiewnosłowiańskich) znanego dziś w polszczyźnie ‘po przeciwnej stronie niż serce’ i innych językach słowiańskich (cz. pravý ‘ts’, ros. правый ‘ts’; por. Boryś 2005; w południowosłowiańskich mamy jednak sn., srb. desni, bg. десен ‘prawy (o stronie)’).

Pierwotnie lewicaprawica to po prostu lewa i prawa ręka — co większość z nas zna z biblijnego wezwania, które zacytujemy z przekładu Stanisława Murzynowskiego z 1551: „…gdy ty jałmużnę dáwász, niecháj nie wié lewica twoja co prawica twojá czyni [aby jałmużna twoja w skrytości była]” (Mt, 6:3, 4)1. Wyrazy te oznaczały też lewą i prawą stronę,  w Biblii brzeskiej (1563) czytamy: „A ták Pan gdy do nich mowił, wzięt jest wzgorę do niebá, i siadł ná práwicy Bożej” (Mk, 16:19)2. W humorystycznym, młodzieńczym utworze Testament luterski żartownie napisany Bartłomieja Zimorowica (1623) diabeł zostaje uderzony z lewej strony przez Marcina Lutra: „obróciwszy się, od lewice jednym wąsem wyciął mu pysk, aż mu ogon zadrżał…”3, a w przekładzie Przemian Owidiusza z  1636 Cygnus tak mówi do Achillesa: „…ni mnie tá przyłbicá
Szkápią kosą przybrana, ni ktory lewicá
Dźwiga puklerz w pomoc są: tylkoć to dla stroiu”4.

Prawica — ze względu na znaczenia mające związek z tym, co słuszne i stosowne,  wytworzyła jeszcze dwa, dziś już zapomniane, ale notowane jeszcze w SWil znaczenia. Pierwsze to ‘dziewica’:

„Namłodsza miedzy niemi i nagładsza była
I namędrsza i mniej też, niż insze, zgrzeszyła;
Miłowała Falanta i jemu się dała
Prawicą i dla niego ojca odjachała”5.

Znaczenie to, później częściej występujące w wariantywnej postaci prawiczka ‘dziewica’, być może najbardziej znane jest ze strofek Sztuki obłapiania Aleksandra Fredry („Prawiczki teraz, w te zepsute czasy, Dzielić wypada na dwie różne klasy…”; 1817),  spokrewnione jest z też już rzadkim rzeczownikiem prawiczek określającym mężczyznę przed inicjacją seksualną. Drugie to imię jednej z dwóch pomocnic bogini Przyśnieny (drugą była prawda), „ubóstwionej Słuszności”, „ wielkiej bogini słowiańskiej, w szeregu dwunastu niebieskich pań siódmej” (SWil), odpowiednika greckiej Nemezis — jak za Słowiańskimi bogami Joachima Szyca6 opisuje ją SWil.
Dzisiejsze znaczenie prawicylewicy wykształciło się późno, w XIX w., a swój początek  miało w usadowieniu się na sali posłów we francuskim Zgromadzeniu Narodowym i Konstytuancie w czasach Rewolucji Francuskiej. Dopuszczeni do obrad przedstawiciele trzeciego stanu, zwolennicy reform, zajmowali lewą część sali, podczas gdy szlachta i duchowieństwo usadowiły się po stronie prawej. Układ ten przyjął się i w innych parlamentach — w zapisie przemówienia Juliana Dunajewskiego, byłego rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego i ministra skarbu Austrii, w Izbie Deputowanych znajdujemy informacje o reakcjach posłów7: „…żeby z takiej okazyi mówić o pogwałceniu konstytucyi, tego pojąć nie umiem, chciałbym tylko przypomnieć słowa pewnego ministra, który już dziś nie jest ministrem, pozostał jednak mężem bardzo znakomitym, a który wyrzekł, że nie powinno się strzelać z armat do wróbli. (Wesołość na prawicy)”8. Jednak już w doniesieniach lwowskiej „Gazety Narodowej” z obrad budżetowych tej samej Izby obok znaczenia strony sali obrad wyraźnie widoczne jest nowe — opcji politycznej: „Rok rocznie wyprawiamy tu podczas rozprawy budżetowej formalne turnieje krasomówcze, ale bez żadnego praktycznego skutku. Lewica oświadcza dzisiaj kategorycznie, jak już dawniej oświadczała, że odmawia budżetu, ale podobno wy panowie (zwrócony do lewicy) nie bardzo na serjo oponujecie (żywa wesołość). Wasi towarzysze polityczni brali udział w obradach komisyjnych […], [oni — MD] w pojedynczych częściach to polecają, czego jako członkowie lewicy odmawiają w całości. (Huczna wesołość na prawicy)”.

Słowniki XIX-wieczne nie notują nowego, a dziś podstawowego już znaczenia, znajdziemy je dopiero w SWar (1900-1927), który objaśnia prawicę jako «środowisko w parlamencie trzymające z rządem», lewica natomiast to «posłowie sejmowi, zasiadający po lewej stronie krzesła prezydenta i stanowiący zwykle stronnictwo liberalne a. przeciwne rządowi». Już w tej definicji pojawia się skrajna lewica.  Poświadczenia tekstowe lewicy są nieco wcześniejsze, np. w listach do Władysława Górskiego czytamy: „Jeżeli orleaniści nie zgodzą się na rozwiązanie Izby, to głosy ich wraz z grupą republikańskich senatorów przeważą szalę, a prezydent rzeczywiście zmuszonym będzie wtedy albo złożyć urząd, albo wybrać ministrów z lewicy republikańskiej”9

Od końca XIX w., a coraz silniej wraz z wejściem ruchów socjalistycznych do parlamentów, lewicaprawica to przede wszystkim określenie poglądów politycznych. W korpusach ich częstości przeplatają się w rytm obejmowania przez nie władzy, charakterystyczne jest jednak to, że różnice są coraz mniejsze — wygląda na to, że ilekroć coś powie lewica, z prawej strony następuje od razu riposta i odwrotnie. Nieco inaczej jest w przypadku wyrażeń skrajna lewicaskrajna prawica. Zauważalne maksimum pierwszego w latach siedemdziesiątych jest wyraźnie mniejsze niż narastające od mniej więcej dwudziestu lat wielkości drugiego, np. w NKJP, obejmującym ćwierćwiecze po 1989, skrajna prawica jest pięciokrotnie częstsza niż lewica. Skrajny nurt lewicy już przed wojną określany był jako lewacki. Już wtedy było to określenie używane również pejoratywnie. „Gazeta Robotnicza” relacjonując w 1930 właśnie ogłoszony memoriał Siergieja Syrcowa i Wissariona Łominadze w sprawie gospodarczej sytuacji ZSRR, pisze zgryźliwie: „A więc żywiołowy proces tworzy z wczorajszych wiernych sług Stalinowskich protestowiczów «prawicowców». Prasa sowjecka pisze, że resztki  «trockistów» podały ręce «prawicowcom», i w ten sposób powstał «prawicowo-lewacki» (!) blok”10. Kilka lat później Gustaw Reicher (Rwal), działacz Komunistycznej Partii Górnego Śląska, zarzucał działaczom związkowym, że „popadają w lewacką niecierpliwość i machają ręką na dalszą akcję jednolitofrontową, nieraz już po pierwszych zupełnie niewystarczających próbach”11. Po wojnie samodzielną politykę komunistów jugosłowiańskich „Robotnik” opisuje jako „… lewackie, demagogiczne po­czynania i deklaracje przywódców jugosłowiańskich”12, a „Zielony Sztandar” piórem Wincentego Wąsika w artykule Prawicowość i lewactwo przestrzega swoich czytelników: „Należy i trzeba, zwłaszcza w obecnym okresie krytycznie i czujnie prześwietlać i surowo oceniać prawicowe i «pseudolewicowe» (lewackie) boczne nurty ruchu ludowego”13.

Przymiotnik lewacki dał już dawno (notuje go SJPDor) podstawę rzeczownikowi lewak — historycznie równie jak on  pejoratywnie nacechowanemu. Neologizmem jest natomiast analogiczny prawak. Wyraz ten, celowo nawiązujący do skrajności wpisanej w ideologiczne przeciwieństwo, często służy do autoidentyfikacji światopoglądowej. Znamionuje wówczas   zdecydowane przeciwstawienie się każdym progresywnym poglądom, nawet umiarkowanym, i jest w takim użyciu wartościowany dodatnie. Zdecydowanie negatywnie jest natomiast wartościowany przez politycznych przeciwników,   określanych — jakże by inaczej — mianem lewaków.  Nie są to już jednak przeciwnicy oficjalnej władzy jak w latach czterdziestych, lewicowi ekstremiści jak w latach siedemdziesiątych, niekoniecznie są to nawet radykałowie, ale po prostu każdy, kogo cechują poglądy odrzucane przez prawaków. Zauważalnym efektem pojawienia się nowego określenia na prawicę jest to, że lewak również staje się autoidentyfikacją, oczywiście w tym wypadku zabarwioną dodatnio. Natomiast polaryzacja deklarowanych stanowisk powoduje, że  w cień odsuwają się dwa subtelniejsze określenia, a mianowicie prawicowieclewicowiec. Pierwszy z tych wyrazów, długo oznaczający osobę o zachowawczych poglądach, stosunkowo szybko — do czego zapewne walnie przyczynił się oficjalny przekaz propagandowy — obrósł kolokacjami takimi jak radykalny czy skrajny (podobnie jak sam wyraz prawica). Drugi — nabrał odcienia nieco sentymentalnego — lewicowiec jest bowiem przedwojennydawny, szczery, ale też zadeklarowanyzagorzały.
Na koniec wspomnijmy jeszcze o dwóch całkowicie niepolitycznym znaczeniu prawaka (częściej prawiaka). To grzyb ponury, czyli borowik (łc. boletus luridus).

Magdalena Derwojedowa

Ilustracja: Ignacy Łopieński, studium dłoni wg obrazu „Shylock i Jessica” Maurycego Gottlieba, 1913, Cyfrowe MNW, http://cyfrowe.mnw.art.pl/Content/24851/ryspol14188(p).jpg.

print

Footnotes

  1. W późniejszym o 10 lat przekładzie Jana Leopolity ręka pojawia się wprost: „Ale ty gdy rozdájesz jáłmużnę, niechaj nie wie lewa co czyni ręka twa práwa…”.
  2. Wszystkie szesnastowieczne przekłady biblijne za Szesnastowieczne przekłady Ewangelii https://ewangelie.uw.edu.pl/.
  3. R. Krzywy, Józef Bartłomiej Zimorowic „Utwory młodzieńcze”, Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa 2016.
  4. P. Owidivsza Nasona Metamorphoseon to jest Przeobrażenia ksiąg piętnaście, Drukarnia Franciszka Cezarego […], 1636, przekł. J. Żebrowski, Polona. W nieco współcześniejszym przekładzie B. Kicińskiego: „Ten hełm, co końską grzywą widzisz przyodziany,
    Ta wydrążona tarcza, którą pierś zakrywam,
    Nie są mi na obronę, za strój ich używam…”
    P. Owidjusza Nazona Przemiany : poema w XV pieśniach z oryginałem obok i z przypisami objaśniającemi,
    T. 3, Warszawa: N. Glücksberg 1826, Polona.
  5. L. Ariosto, Orlando Szalony, T. 2, Kraków: Jacek Idzi Przybylski: Drukarnia Jana Maya, 1799, tłum. P. Kochanowski, XX: 25, Polona.
  6. J. Szyc, Słowiańscy bogowie, Warszawa: S. Lewental, 1865.
  7. Przemówienie dotyczy uporządkowania i zrównoważenia budżetu państwa, które były skutkiem działań J. Dunajewskiego, i odrzucanych przez niego zarzutów o arbitralność wydatków.
  8. Mowa Juliana Dunajewskiego ministra skarbu, wypowiedziana w Izbie deputowanych dnia 2 marca 1885 r. podczas dyskusyi jeneralnéj nad budżetem, Kraków : Red. [„Czasu”], 1885, Polona.
  9. Listy do Władysława Górskiego i do jego żony Zuzanny ze Stadnickich z lat 1851-1896, Polona.
  10. Gazeta Robotnicza: organ Polskiej Partji Socjalistycznej: pismo codzienne dla polskiego ludu pracującego” R.35, nr 277 (30 listopada 1930), Polona.
  11. G. Rwal, KPZU w walce o jednolity front, „Nowy Przegląd”, R. 14, nr 4(78) (maj 1935), Polona.
  12. Robotnik: centralny organ P.P.S.”, R.54, nr 177 (30 czerwca 1948), Polona.
  13. „Zielony Sztandar” 10 kwietnia 1949, Chronopress.