Radom powstańcom górnoślązkim. kwesta, cegiełka, 1919, https://polona.pl/item/radom-powstancom-gornoslazkim,ODkzMTM2MTg/0/

Słowa sierpnia: SOLIDARNOŚĆ i LGBT

Podziel się

W tekstach sierpnia pierwszy raz od kilku miesięcy wyrazy związane z panującą pandemią nie stanowiły czołówki listy słów o najwyższej kluczowości, na której odnotowaliśmy poza nazwami własnymi: przymiotnik białoruski, rzeczowniki zakażenie, solidarność i eksplozja oraz skrótowiec LGBT (słowo roku 2019 internautów), wyrażenie tęczowa flaga. Ponieważ zapożyczony skrótowiec LGBT był już przez nas komentowany, szerzej omówimy rzeczownik solidarność, którego pojawienie wiąże się z 40 rocznicą podpisania w Gdańsku porozumień między strajkującymi robotnikami a rządem i powstaniem NSZZ „Solidarność”.

Radom powstańcom górnoślązkim. kwesta, cegiełka, 1919, https://polona.pl/item/radom-powstancom-gornoslazkim,ODkzMTM2MTg/0/#info:metadata
Radom powstańcom górnoślązkim. kwesta, cegiełka, 1919, https://polona.pl/item/radom-powstancom-gornoslazkim,ODkzMTM2MTg/0/

Solidarność to dziewiętnastowieczna pożyczka z języka francuskiego (solidarité), podobnie jak będący podstawą tego rzeczownika przymiotnik solidarny (solidaire). Francuski przymiotnik, notowany od końca XVI w., pierwotnie miał znaczenie prawne i odnosił się do instytucji prawa rzymskiego; obligatio in solidum to sytuacja, gdy każdy z wielu dłużników ponosił odpowiedzialność za całość zobowiązania (w różnej formie podobne rozwiązanie funkcjonuje również we współczesnych systemach prawnych). W tym znaczeniu wyraz ten przyszedł do polszczyzny, być może jako jeszcze jedna — tym razem językowa — spuścizna Kodeksu Napoleona, który regulował stosunki cywilne w Księstwie Warszawskim, a na nowoczesne prawo jako wzór oddziaływał przez cały wiek XIX. Takie, prawne, znaczenie przymiotnika solidarny podaje jako podstawowe SWil1, który solidarnością nazywa wzajemny obowiązek dwóch osób. Powstały w pierwszej ćwierci XX w. SWar solidarność określa piękną formułą «jeden za wszystkich, wszyscy za jednego»; uzupełnia ją informacją, że to rzeczownik odprzymiotnikowy. W haśle solidarny znajdujemy już zapowiedź współczesnego znaczenia: «dążący z kim do jednego celu».
O względnej nowości omawianych zapożyczeń świadczy też to, że łacińskie solidus ‘stały, trwały’ obecne jest w wygasłym już od dawna znaczeniu synonimicznym z pojęciem stateczność (a dawniej też statek). Jeszcze Władysław Niedźwiedzki w książeczce Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie (1917) umieszcza solidny jako niepotrzebny synonim odpowiedzialnegopoważnego.
Solidarność dłużników szybko rozszerzyła znaczenie na każde wspólnie działające osoby, a następnie objęła też znaczeniem to, co robimy, by wesprzeć czyjeś działania, a nawet poczucie wspólnoty. Stąd mamy dziś męską, kobiecą czy zawodową solidarność.

Działania solidarnościowe to takie, które podejmujemy z poczucia solidarności; do najczęstszych połączeń  należy tu strajk 2. Kalendarz Robotniczy na rok 1924 przypomina, że „[k]ilkakrotnie w tym czasie zmuszane były związki [zawodowe — MD] do solidarnego wystąpienia w ochronie zagrożonych praw zasadniczych, bądź do pewnych posunięć politycznych. Do takich zaliczyć należy w pierwszym rzędzie strajk solidarnościowy w r. 1921 przeciwko militaryzacji kolejarzy, proklamowany przez Kom. Centr. w Warszawie”3. Akcje solidarnościowe podejmowano jednak w wielu sprawach: od wsparcia ubogich po walczących o polskość Śląska.

Po wojnie solidarność pojawiała się najczęściej w kontekście współdziałania międzynarodowych sił postępu, mas robotniczych i chłopskich, obrońców pokoju, a także sił antyfaszystowskich.
W tekstach współczesnych użycia rzeczownika solidarność są zdominowane przez dwie nazwy własne: NSZZ „Solidarność”Akcja Wyborcza „Solidarność”. Jak pamiętamy, powstanie pierwszego z nich wiązało się bezpośrednio z podpisaniem porozumień sierpniowych, których rocznicę właśnie obchodziliśmy, i wielkim zrywem wolnościowym roku 1980. Drugie to powołane z inicjatywy „Solidarności” ugrupowanie polityczne, które sprawowało władzę w latach 1997-2001. One też dominują w NKJP użycia przymiotnika solidarnościowy, który rzadko już określając działania wspierające, odnosi się przede wszystkim do rządu, obozu, opozycjiugrupowania wywodzących się ze związku zawodowego oraz do przeszłości, rodowodu i działaczy, czyli przynależności związkowej polityków przed stanem wojennym, oraz ich opozycyjnej działalności podczas jego trwania. Lata stanu wojennego upamiętniły się też w połączeniu podziemie solidarnościowe.

Footnotes

  1. «[O]bowiązujący każdego z osobna do odpowiedzialności w razie nieuiszczenia się przez kogokolwiek ze współki».
  2. Słowo kwietnia 2019 r., kiedy protest nauczycieli nie spotkał się z solidarnościowym wsparciem.
  3. Kalendarz Robotniczy na Rok…: z mapą Polski, 4 portretami i 21 wykresami statystycznemi. 1924, Warszawa: nakładem Spółdzielni Księgarskiej „Książka”, 1924-1925, Polona.