słowo czerwca

Podziel się

Słowem czerwca jest nawałnica.

Komentarz dr Doroty Kopcińskiej:

Współcześnie funkcjonują dwa znaczenia wyrazu nawałnica uznawanego zazwyczaj w słownikach za książkowy – dosłowne i przenośne.
Wzrost użyć w czerwcu nawałnica zawdzięcza swojemu podstawowemu odniesieniu do zjawisk atmosferycznych, które określa się jako gwałtowną burzę, ulewę, śnieżycę itp. z silnym wiatrem. Z tym znaczeniem wiążą się odnotowane w Narodowym Korpusie Języka Polskiego (dalej: NKJP) zarówno określenia nawałnicy typu: nawałnica wiatru, nawałnica z deszczem i wichurą, nawałnica naturalnych sił przyrody, nawałnica siekąca deszczem, nawałnica śnieżna, jak i połączenia nazywające skutki takiego zjawiska. Piszemy na przykład,  że nawałnica: zerwała lub zdmuchnęła dach, przewala ścianę, powaliła albo połamała drzewa, dokonała dzieła zniszczeniaspustoszyła coś, spowodowała lub wyrządziła szkodypostawiła na nogi całe miasto, dała się komuś we znakiwstrząsnęła Alpami, zapędziła dokądś łódź, zniszczyła uprawy i drogi, wymiotła ludzi, podtopiła coś, sparaliżowała miasto. Jednocześnie w relacjach świadków często czyta się, że nawałnica zdawała się nie mieć końca, choć w rzeczywistości np. trwała zaledwie piętnaście minut.
Element nagłej zmiany w środowisku związany z nawałnicą legł u podstaw odniesień wyrazu do wstrząsu dziejowego lub do zmasowanego ataku (niekoniecznie wojska).  W takich właśnie wypadkach używamy określeń typu:  nawałnica mongolska, tatarska, szwedzka, niemiecka, bolszewicka, wojenna, ogniowa; nawałnica historii, siarki i ognia, czołgów; nawałnica ze strony gospodarzy, czyli miejscowych, a także nawałnica inwestorów, nowych firm, obcych hipermarketów (na rynek); nawałnica punk rocka; nawałnica turystyczna na parki narodowe; nawałnica związana z ujawnieniem dokumentów; nawałnica medialna, importowa; nawałnica  mailowych śmieci.
Z kolei intensywność i wielką skalę skutków nawałnicy wykorzystujemy przy odniesieniu wyrazu do natłoku, czyli  nagromadzenia czegoś. Wówczas piszemy o nawałnicy myśli, pracy, wniosków, kłopotów, ale również o nawałnicy dźwiękówsłów.
Wyrażenie nawałnica oklasków i wiwatów jest zaś synonimem wyrażenia burza oklasków i wiwatów.
Natomiast przenośne znaczenie, jakie odnotowuje Słownik wileński (1861), nawałnica ‘trwoga, niepokój, zamieszanie’, pasuje do połączenia nawałnice ducha, którego twórcą jest Juliusz Słowacki.
Niezależnie od znaczenia nawałnica: szła, rwała się, była blisko, doszła, nawiedziła, zwaliła  się, zaczęła się, ruszyła, rozszalała się, rozpętała się, spadła, huczy, przewala się, uderza, przetacza się, idzie, rwie, szaleje, wali, przygniata, zatrzymuje się, jest, przeszła, przeszła bokiem, posunęła się, oddala się, osłabła, minęła, ustała, ucichła, ominęłauderzy. Możemy również traktować ją jak oznakę lub symptom czegoś.

Pochodzenie nawałnicy Wiesław Boryś w swoim Słowniku etymologicznym języka polskiego (2005: 354) objaśnia następująco: nawalnicanawałnica ‘burza z ulewnym deszczem’ od czasownika przedrostkowego *na-valiti ‘natoczyć, napędzić,  nagnać, narzucać, natrzeć, uderzyć’; polskie nawalić ‘waląc jedno po drugim, zgromadzić wiele czegoś w jednym miejscu’.
Warto wspomnieć, że w historii polszczyzny wcześniejszą postacią wyrazu jest właśnie: nawalnica. Dawniej używano także należącego do tej samej rodziny wyrazów przymiotnika nawalny. Funkcjonowały również znane nam i dziś: nawałnawała.
Inny językoznawca – Andrzej Bańkowski  – w II tomie swojego Etymologicznego słownika języka polskiego (2000: 383) stawia hipotezę, że forma nawałnica, która pojawiła się równolegle do nawalnicy w połowie XVIII,  ma związek z dialektalną formą nawełnica pochodzącą od nawełnić ‘napełnić falami’, do w staropolszczyźnie wełna miała znaczenie ‘fala’.

print