słowo grudnia: choinka

Podziel się

Wśród słów najczęstszych w grudniu, skomentujemy dwa pierwsze: oczywiste – CHOINKA i związane z ostatnimi wydarzeniami – KILOMETRÓWKA.

CHOINKA

komentarz Magdaleny Derwojedowej

CHOINKA, którą dziś kojarzymy przede wszystkim z bożonarodzeniowym drzewkiem to rzeczownik zdrobniały od choina ‘młody las sosnowy’, nie różniący się pod tym względem od lepiej znanej brzeziny (Bańkowski 2000, por. też Boryś 2005). W tym znaczeniu oba wyrazy – choinachoinka funkcjonowały długo, bo aż do XVIII wieku, jednocześnie jednak wyraz ten odnosił się do pojedynczego drzewa iglastego, a nawet tylko gałązek. Wyraz ten ma długą historię, a jego rdzeń jest powiązany innymi wyrazami oznaczającymi kłucie czy cięcie (Boryś 2005).
Choinka jako ozdoba świąteczna gości w polskich domach dopiero od XIX w. Słownik „wileński” notuje jeszcze tylko znaczenie odnoszące się do drzew (orazy wiechy lub podłaźniczki), ale pół wieku młodszy „warszawski” – podaje już też choinkę jako synonim bożego drzewka, jodełki na Boże Narodzenie, jodełki wigilijnej, chrystbauma (w takiej właśnie odmianie), a nawet rajskie drzewko. Taką choinkę opisuje też SJPDor, który odnotowuje też zmiany społeczne, pisząc, że choinka to również „uroczystość odbywająca się przy ubranym drzewku w okresie świąt Bożego Narodzenia lub Nowego Roku, urządzana przeważnie dla dzieci i połączona z dawaniem podarunków”. Zwyczaj jest jednak starszy, skoro SJPDor wśród przykładów cytuje B. Prusa.

Współczesna choinka, jak dowodzą najczęstsze otoczenia w NKJP może być noworocznabożonarodzeniowa, a także – to
znak czasu, o którym wspominają nowsze słowniki – sztuczna. Jej przeciwieństwem jest prawdziwa choinka, czyli po prostu ścięte drzewko, które dzieci lubią najbardziej. W ostatnich latach zmaga się ono z konkurencją choinek ekologicznych, czyli ozdób o kształtach nawiązujących do choinki wykonanych z papieru, kijków, butelek, a ostatnio też ze światłowodów lub diod itp. lub drzewek w donicach, a zagorzali zwolennicy żywej choinki dowodzą, że takie drzewko nie tylko najpierw służy środowisku, produkując tlen, ale też rozebrane z ozdób i przemielone, mogą być paliwem. Właściwie tylko taka choinka może pod dachem osiągnąć satysfakcjonujące rozmiary i będzie wielka, duża lub ogromna. Kiedy choinka stoi w domach, sklepach, biurach, szkołach, przedszkolach czy na ulicach, najpierw się ją ubiera, by potem wykorzystać każdy skrawek miejsca w pobliżu: najważniejsze – pod choinką, gdzie leżą prezenty, tylko nieznacznie ustępuje temu na choince zajętemu przez światełka, bombkiozdoby oraz miejscu przy choince, gdzie gromadzi się rodzina.

Na koniec trzeba jeszcze wspomnieć o choinkach zupełnie nieświątecznych, a dziś chyba najpowszechniejszych – choinkach zapachowych, wiszących w samochodach.

kilometrówka

komentarz Marka Łazińskiego

Rzeczowniki z przyrostkiem –ówka tworzą od wieków jeden z najbardziej produktywnych wzorców słowotwórczych, szczególnie charakterystyczny dla słownictwa potocznego. Wśród bardzo wielu grup znaczeniowych takich rzeczowników są też nazwy dokumentów, rozliczeń i zobowiązań finansowych. Do ostatniej grupy należy obiegówka, dniówka, chwilówka i właśnie kilometrówka. Choć brak jej w słownikach, każdy wie, że chodzi o rozliczenie podróży na podstawie liczby przejechanych kilometrów.

Słowa z przyrostkiem –ówka związane z pieniędzmi nie są liczne w słowniku, często za to spotykamy je w tekstach. Wśród 10 „ówek” najczęstszych w prasowej części Narodowego Korpusu Języka Polskiego jest gotówka, złotówka i niestety łapówka. Popularność kilometrówki w prasie ogólnopolskiej nie jest wbrew pozorom wyjątkowa, to słowo jest częste od lat w prasie lokalnej w kontekście rozliczenia wyjazdów służbowych burmistrzów, radnych i urzędników.

print