folder uzdrowiska Otwock z lat 30., Polona Patrimonium

Słowo grudnia: KLIMAT

W grudniu 2018 częściej niż w poprzednich miesiącach pisano o klimacie, (żółtych) kamizelkach, bonifikacie na przekształcenie użytkowania wieczystego gruntów we własność; były też grudniowe oczywistości: Wigilia, Święta, choinka (opisana przez nas w grudniu 2014 r.), Boże NarodzenieSylwester (także sylwester). Do miesięcznego komentarza wybraliśmy słowa klimat klimatyczny, w ostatnim miesiącu związane ze szczytem klimatycznym w Katowicach, ale istotne także w dłuższym okresie odniesienia.

Klimat w znaczeniu podstawowym to zespół zjawisk atmosferyczny charakterystyczny dla danego obszaru’, ale znaczeń dawnych i nowych jest więcej. Rzeczownik jest pochodzenia greckiego, do polszczyzny wszedł przez łacinę i francuski, pierwotnie jako klima. Grecki rdzeń kli– znaczy ‘pochylić się’, łacińskie clima oznaczało m.in. stopień nachylenia firmamentu (a ten z kolei zwano dawniej po polsku nieboskłonem). Ze znaczenia geometrycznego słowo klima przeszło w geograficzne; w słowniku Knapskiego klima to «kraj świata albo dział ziemi od południa na północ takiej szerokości, która pół godziny odmiany we dnie albo w nocy czyni». W SLin mamy jeszcze grecką postać mianownika — klima (pozostałe przypadki mają już temat z -t-: klimatu itd.) z objaśnieniem: «znaczna odmiana powietrza stosowna do położenia różnego miejsc». Od wieku XIX mówimy już klimat w znaczeniu atmosferycznym. Wcześniej nazywano jeszcze pogodę i klimat postanowieniem.

W XX wieku ten rzeczownik i wyrazy pochodne: klimatyczny, a także bliskoznaczny rzeczownik atmosfera zyskały znaczenie psychologiczne ‘nastrój’. W latach dziewięćdziesiątych pojawiło się wyspecjalizowane znaczenie w liczbie mnogiej: klimaty to już nie tylko nastrój chwili, lecz także moda. Nie poddały się metaforyzacji psychicznej słowa klimatyzacja, klimatyzować, klimatyzator. Klimatyzacja samochodowa nazywa się potocznie klima (z niemieckiego), tak jak wyraz staropolski.

Kolokacje (najczęstsze połączenia) wyrazu klimatNJKP wyraźnie pokazują podział znaczeń. Z jednej strony mamy: ocieplenie klimatu, klimat umiarkowanytropikalny, z drugiej: niepowtarzalnyspecyficzny klimat oraz najczęstsze połączenie z czasownikiem klimat sprzyja.

W ostatnich latach w związku z istotnością tematu zmian klimatycznych słowo klimat jest coraz częściej używane w dyskursie publicznym. Jeszcze przed 30 laty dla przeciętnego Kowalskiego ważna była pogoda na jutro, a nie abstrakcyjny klimat. Słowo klimat pojawia się regularnie wśród słów o wysokiej kluczowości statystycznej oraz wśród słów wybieranych w plebiscytach na słowa roku w różnych krajach — dość wspomnieć smog, który w zeszłym roku zajął drugie miejsce zarówno wśród internautów, jak i w głosowaniu kapituły, czy nawracający co lato upał (słowo lipca 2014 r.). W roku 2018 problem zmian w klimacie zdominował wybory niemieckiego słowa roku, którym został neologizm Heiẞzeit ‘epoka gorąca’, utworzony na wzór Eiszeit ‘epoka lodowcowa’.

Znakiem czasu jest to, że kiedyś mówiło się, że trzeba (wyjechać gdzieś, by) zmienić klimat, a teraz to klimat się zmienia w następstwie niefrasobliwych działań człowieka.

Marek Łaziński
Współpraca Monika Kwiecień i Magdalena Derwojedowa

Ilustracja tytułowa: Uzdrowisko Otwock: pierwszorzędna polska stacja klimatyczna, folder harmonijkowy, 1930.

print