słowo grudnia: NAGRODA

Podziel się

W ciągu pierwszych 20 dni grudnia wśród słów częstszych niż w innych miesiącach jest oczywiście sporo tych związanych z Bożym Narodzeniem i mikołajkami: choinka, jarmark, mikołajki, iluminacja, prezent. Spośród pozostałych uwagę zwraca czasownik dyscyplinować i rzeczownik dyscyplinowanie w kontekście projektu nowelizacji ustawy o ustroju sądów powszechnych – ustawy, którą jedni nazywają ustawą dyscyplinującą, a inni represyjną lub kagańcową. Frekwencja rzeczownika sędzia w mediach jest wysoka już od trzech lat, ale w grudniu osiągnął on kolejne maksimum. Częste były w także rzeczowniki nagroda (Nobla) i noblistka. Komentarz poświęcimy nagrodzie.

Nagroda (ros. нагрода [nagrada]) to słowo ogólnosłowiańskie, ale większość języków używa w tym znaczeniu częściej innych synonimów. Nagroda Nobla nazywa się po rosyjsku нобелевская премия (nobelevskaja premija), a po czesku Nobelova cena. Tylko językach południowosłowiańskich: po bułgarsku, serbsku, chorwacku i słoweńsku jest Nobelova nagrda. Tylko po polsku piszemy słowo Nagroda wielką literą jako część nazwy.

Nagroda ma w słownikach dwa znaczenia: 1. «wyróżnienie za wyjątkowe osiągnięcia» oraz 2. «zapłata». To pierwsze jest niespodzianką, ta druga „po prostu się należy”. W uproszczonej definicji wykorzystałem znane słowa premier Beaty Szydło z 2018 roku, którymi uzasadniła wypłacenie swojemu rządowi i sobie wysokich nagród pieniężnych. Nagroda była w gazetach z marca 2018 roku wśród najczęstszych słów dnia. Obecnie jest słowem miesiąca w zdecydowanie bardziej radosnym kontekście.

Znaczenie nagrody jako zapłaty w dawnych epokach przeważało nad pierwszym, a dziś związek znaczeniowy podkreśla rzeczownik pokrewny słowotwórczo wynagrodzenie ‘zapłata za pracę’. Słowa nagrodanagrodzić wywodzą się pośrednio od indoeuropejskiego rdzenia *gher-dh i prasłowiańskiego *gordъ, związanego m.in. z wyznaczaniem granic terenu. Według „Słownika etymologicznego” Wiesława Borysia nagrodzić znaczyło pierwotnie wydzielić coś, np. ziemię, jako zapłatę lub odszkodowanie. Po czesku nahrada to właśnie odszkodowanie. W dawnej Polsce nagrodę nazywano też dank lub mzda. Mzda to dziś po czesku ‘płaca’, a náhrada – ‘odszkodowanie, zadośćuczynienie’.

Nagroda obecna jest w najdawniejszych polskich tekstach. U Kochanowskiego czytamy o nagrodzie w pierwszym znaczeniu: „Tego się, synu, trzymaj, a ludzkie przygody ludzkie noś. Jeden jest pan smutku i nagrody” (Tren XIX).

Ewangelia św. Mateusza mówi o nagrodzie w drugim znaczeniu. W Biblii Tysiąclecia czytamy: „Cieszcie się i radujcie, albowiem wasza nagroda wielka jest w niebie” (Mt. 5.12). „Przybierają oni [obłudnicy] wygląd ponury, aby pokazać ludziom, że poszczą. Zaprawdę, powiadam wam: już odebrali swoją nagrodę” (Mt. 6.16).

W starszych przekładach – w Biblii Brzeskiej, Biblii Wujka czy w dwudziestowiecznej Biblii Warszawskiej jest w odpowiednich miejscach zapłata.

Nagroda jest elementem rodziny wyrazów nagrodzićwynagrodzić, wynagrodzenie, dawniej istniały jeszcze rzeczowniki osobowe nagrodzcanagrodziciel, np. „Pan jest nagrodzca, a siedemkroć więcej ci odda” (Biblia Radziwiłłowska 1563, cyt. za „Podręczny słownik dawnej polszczyzny”, red. J. Reczek, 1968).

Według wyszukiwarki najczęstszych połączeń wyrazowych w Narodowym Korpusie Języka Polskiego nagrody się wręcza, a z innej perspektywy — otrzymuje. Nagrodę można też wylosować lub wygrać. Najbardziej znane nagrody to Nagroda Nobla, w tym literacka i pokojowa, oraz Nagrody Pulitzera i Goncourtów, w dawniejszych tekstach częsta była Nagroda Leninowska. Nagrody mogą być indywidualne lub zbiorowe. Najważniejsza jest główna lub pierwsza nagroda. Najcenniejszą nagrodę nazywamy też laurem, stąd laureat nagrody.

Nagrody mniejszej wagi są często książkowe. Większą radość sprawia zapewne nagroda pieniężna. Wszystkie te rzeczy: książki lub pieniądze dostajemy w nagrodę (nietypowa konstrukcja z biernikiem). Z nagrodą sąsiaduje niestety także kara.

Dziś nagroda coraz rzadziej kojarzy się z cnotą i wyjątkową zasługami, a częściej z dodatkowym wynagrodzeniem za pracę lub z loterią. Zasady przyznawania nagród reguluje kodeks pracy i kodeks cywilny. Niejeden z nas zapewne nie raz odebrał wiadomość, że właśnie wygrał nagrodę, choć nie braliśmy udziału w żadnym konkursie.

Niech radość z Nagrody Nobla dla Olgi Tokarczuk przywróci najlepsze znaczenie słowa nagroda.