Słowo grudnia: prezent

Podziel się

Wśród słów najbardziej kluczowych w prasie ostatniego miesiąca są premier, exposé, rekonstrukcja, traktat (europejski), uruchomić (artykuł 7), jednak na czoło wysuwają się wyrazy związane z Bożym Narodzeniem. Ponieważ trwa plebiscyt na słowo roku wybierane spośród słów miesięcy, postanowiliśmy nie dodawać po świętach wyrazu związanego z bieżącą polityką, które weszłoby w nierówną konkurencję z poprzednimi słowami miesięcy, lecz właśnie coś, co przypomina świąteczny czas. Trzy lata temu była to choinka (słowo grudnia 2014), przed rokiem – święta, a tym razem – prezent.

W polszczyźnie tak jak w innych językach wiele jest słów oznaczających dar – to, co dajemy. To pradawne słowiańskie słowo z nietypowym przyrostkiem –r, pokrewne greckiemu doron, jest nazwą podstawową w polu leksykalnym, wraz z wyrazami pochodnymi jak podarunek, podarek, datek, darowizna (to już język prawniczy) czy staropolskie dań, podarze, podarzenie. Innym tropem skojarzeniowym jest połączenie podarunku z pamięcią. Stąd francuskie souvenir i polski upominek (od XV wieku), choć czasownik upominać, od którego upominek pochodzi, nie kojarzy się dziś dobrze.

W innych językach podstawowa nazwa daru także jest związana z czasownikiem dać: angielskie gift pochodzi od to give. Ciekawe, że w języku niemieckim, z tej samej rodziny germańskiej, słowo Gift nabrało 200 lat temu zupełnie innego znaczenia ‘trucizna’. Być może zadziałało tu skojarzenie z greckim dosis na oznaczenie tego, co dajemy jako dawkę lekarstwa (a od lekarstwa do trucizny zawsze było blisko). W staropolszczyźnie nazywano dar także pocztą. „Poczty osłodzone dam tobie z kadzidłem” – czytamy w Psałterzu Floriańskim.

Do rodziny wyrazów z rdzeniem da– dawno już doszło słowo prezent z rdzeniem łacińskim. Notowane jest już u Skargi i w najstarszych polskich słownikach: „Wielkie mu prezenta od księżny obiecał; ale on odpowiedział: niech się księżna schowa z swemi prezentami”. Dawniej słowo miało formę M. lm. prezenta, również w łacińskiej ortografii praezent lub praesent: „Oddaię Imieniem Brata mego tak nie zwyczayny praezent” (J.Ch. Pasek, Pamiętniki). Według tzw. Słownika warszawskiego prezent to także skrócona forma rzeczownika osobowego prezydent.

Rzeczownik prezent, brzmiący podobnie w większości języków europejskich, ma intrygującą historię sięgającą głębokiego średniowiecza. Według Słownika etymologicznego Andrzeja Bańkowskiego angielskie present oznaczało pierwotnie dar lenny przedstawiany publicznie, czyli prezentowany władcy. Pierwszy prezent w tym znaczeniu otrzymać miał Wilhelm Zdobywca w XI wieku. Nawet jeśli damy pierwszeństwo etymologii francuskiej lub łacinie średniowiecznej, to starodawne i wspólne dla całej Europy słowo prezent ma związek z prezentowaniem, czyli publicznym pokazywaniem podarunku. Taki charakter ma też rozpakowywanie prezentów pod choinką, niezależnie od tego, czy uczestniczy w tym święty Mikołaj, czy nie.

Według wyszukiwarki kolokacji Narodowego Korpusu Języka Polskiego prezenty najczęściej się wręcza, i to właśnie na gwiazdkę lub Boże Narodzenie, w dalszej kolejności na mikołajki, urodziny czy imieniny. Korpus ani słowniki nie rozstrzygają daty wręczania prezentów świątecznych. Optymistyczne jest skojarzenie najpopularniejszego prezentu z książką. Prezent bywa też kłopotliwy, spóźniony lub wątpliwy, ale nie zmienia to ogólnie optymistycznej wymowy skojarzeń korpusowych tego słowa. Cieszmy się prezentami, podarkami i upominkami.

Pocztówka świąteczna (1901-1920), odbitka na papierze srebrowo-żelatynowym

print