słowo grudnia: trybunał

Podziel się

Słowo grudnia – trybunał

Słowo trybunał z przymiotnikiem konstytucyjny już w listopadzie było na czwartym miejscu w naszym teście kluczowości. W grudniu zajmuje bezapelacyjnie miejsce pierwsze, wyprzedzając sędziego, miesięcznicę, manifestację. Słowo grudnia wybieramy jak co roku jeszcze przed świętami, żeby po pierwsze nie ulegać statystyce powtarzalnych symboli (Boże Narodzenie, Mikołaj, choinka, gwiazdka, Sylwester), po drugie aby dać internautom większy wybór w plebiscycie na słowo roku.

Komentarz Marka Łazińskiego, Doroty Kopcińskiej i Magdaleny Derwojedowej:

W ostatnim miesiącu mówimy, słuchamy i czytamy przede wszystkim o Trybunale Konstytucyjnym, ale i rzeczownik bez przymiotnika jest ciekawy. Po pierwsze jeśli wierzyć etymologii, nie ma sądu bardziej zgodnego z wolą ludu niż trybunał (dla prawników trybunał to organ władzy sądowniczej, sąd, my pozwalamy sobie na potoczne uogólnienie). Słowo to pochodzi z łaciny: tribunal, dalej od tribun ‚trybun ludowy w Rzymie’, wreszcie tribus ‚lud, plemię’. W tradycji polskiej trybunałem nazywa się od czasów Rzeczpospolitej obojga narodów organy władzy sądowniczej kontrolujące inne władze: np. trybunał koronny, który dla Wielkopolski i Mazowsza zbierał się w Piotrkowie, zwanym dla upamiętnienia tego faktu Trybunalskim. Trybunał to zapożyczenie bardzo stare. Świadczy o tym końcowe ł, w które zmieniło się obce l, tak jak w słowach pryncypał czy inicjał, starszych niż mundial albo vertical.

Nazwa trybunał jest na pewno wysoko wartościująca dla tak nazwanego sądu. Typowe skojarzenia tego słowa w Narodowym Korpusie Języka Polskiego nie ograniczają się do Trybunału Konstytucyjnego i Trybunału Stanu. Trybunał w korpusie kojarzy się też z Polskim Związkiem Motorowym, Polskim Związkiem Koszykówki, Polskim Komitetem Olimpijskim oraz z dziesiątkami innych organizacji, które chyba nieco na wyrost nazywają tak swoje statutowe komisje arbitrażowe.

W innych językach słowo trybunał dziś odnosi się zwykle do organów powołanych do osądzenia spraw nadzwyczajnych. Trybunał Norymberski czy Trybunał ds. Zbrodni w Byłej Jugosławii mają w oficjalnych nazwach angielskich, niemieckich czy francuskich słowo tribunal, ale odpowiedniki trybunału konstytucyjnego czy trybunału stanu w tych językach nazywają się już inaczej, zawierają słowa court, cour lub Gericht (Gerichtshof). Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej tylko w nazwie polskiej, hiszpańskiej i portugalskiej ma słowo trybunał/tribunal.

Trybunał to sąd odwoławczy i jednocześnie ludowy, kontrolujący inne władze i sądy. Do tych skojarzeń odwoływały się trybunały inkwizycji i trybunał rewolucyjny we Francji. Trybunałem jest wreszcie sąd Boży. Pascal odmawiał Kościołowi katolickiemu prawa do osądzania swoich książek i pisał „Ad tuum, Domine, tribunal appello” (Myśli). To samo powtórzył Nikos Kazantzakis, kiedy jego powieść Ostatnie kuszenie znalazła się w indeksie ksiąg zakazanych.

Także o tych skojarzeniach i wartościowaniu tej nazwy w polskiej tradycji powinni pamiętać ci wszyscy, którzy z trybunałem chcą walczyć.

print