słowo grudnia: gender i Euromajdan

Podziel się

Słowem grudnia jest gender.
Drugim częstym słowem w tym miesiącu, które omawiamy, jest Euromajdan.

[Euromajdan]

Gender, Komentarz Marka Łazińskiego

Angielskie słowo gender, pochodzące przez starofranc. gendre od łacińskiego genus oznacza przede wszystkim rodzaj gramatyczny. Już od lat 50-tych w USA określenie to bywa używane w dyskursie uniwersyteckim w dzisiejszym znaczeniu płci kulturowej — systemu ról społecznych przypisywanych mężczyznom i kobietom. W Polsce takie użycie narodziło się wraz z rozwojem nowoczesnego feminizmu, prawdopodobnie w latach 90-tych. Dopiero w roku 2000 pojawił się w kwartalniku „Zadra“ artykuł wyjaśniający, co to jest gendergender studies (w spisach treści wcześniejszych pism feministycznych tego terminu brak). W 2005 roku gender trafił do słownika 100 potrzebnych słów (red. J. Bralczyk).

Nazwę dyscypliny Gender studies najczęściej zostawiamy w wersji angielskiej i nie odmieniamy — tak jest w oficjalnych spisach zajeć uniwersyteckich, radziej mówi się o studiach genderowych lub potocznie o genderach. Słowo genderka oznaczające adeptkę takich studiów lub feministkę jest zwykle ironiczne lub lekceważące (w samym słowie gendery nie ma żadnej oceny). Dziedziną współczesnego językoznawstwa jest gender linguistics, ale w tej nazwie granice miedzy nowym i starym gramatycznym znaczeniem słowa gender zacierają się jeszcze wyraźniej niż w naukach spolecznych. Oprócz lingwistyki genderowej mamy bowiem w obiegu zarówno lingwistykę rodzaju, jak tez lingwistykę płci.

Samo słowo gender ma oczywiscie rodzaj męski, zgodnie z zakończeniem spółgłoskowym i niezgodnie z łacińskim pierwowzorem. Najczęściej normalnie się odmienia, ale bywa pozostawione bez odmiany (tak też w modnej ostatnio zbitce ideologia gender).

W Narodowym Korpusie Języka Polskiego gender i jego derywaty występują 292 razy (na 250 mln słów) i jest ponad 23 razy rzadsze niż słowo płeć (choć w NKJP jest jedna książka ze słowem gender w tytule) Najczęstsze połączenia to gender studies, studia genderowe, tożsamość, krytykaperspektywa genderowa.

Na koniec warto wspomnieć krótko także o rodzajupłci. Pierwsze słowo zawiera ogólnosłowiański rdzeń obecny także w rodzić, tak jak w genus odnajdujemy praindoeuropejski rdzeń gen/gyn. Znacznie ciekawsze jest słowo płeć, pierwotnie w znaczeniu ‘skóra’ rzadziej ‘ciało’, pokrewne np. z płatempłótnem. Tylko w polszczyźnie wytworzyło sie znaczenie ‘ogół mężczyzn lub kobiet’ (dawniej w tym znaczeniu po prostu stan).

 

Euromajdan, komentarz Magdaleny Derwojedowej

Wyraz majdan jest zapożyczeniem z perskiego (meydān) zapewne przez turecki (meydan),  słowo to w tym samym znaczeniu — placu — znane jest też w innych językach, na przykład w rumuńskim (maidan), arabskim (maydān), a także ukraińskim (майдaн).

W polszczyźnie wyraz notowany jest od II połowy XVII wieku w znaczeniu ‘plac pośrodku obozu wojskowego’, a także ‘plac w mieście’. W „Pamiętnikach″ J. Ch. Paska czytamy: „On też conformiter powieda, i tak przez całą drogę, pókośmy nie weszli w majdan, o tym był dyskurs, stroną sobie jadąc″ oraz „Karanie zaś było za ekscesy już nie ścinać ani rozstrzelać, ale za nogi u konia uwiązawszy włóczyć po majdanie, tak we wszystkim, jak kogo na ekscesie złapano, według dekretu lubo dwa lubo trzy razy naokoło”. Nic więc dziwnego, że i w „Trylogii” słowo to pojawia się co najmniej kilkanaście razy, np. w „Potopie” Kmicic przywiedziony na miejsce kaźni Soroki słyszy: „Wtem pomruk zerwał się wśród otaczających majdan szeregów i stawał się coraz głośniejszy”; w „Ogniem i mieczem”  Bohdan Chmielnicki mówi: „— Mądra ty głowa — rzekł Chmielnicki. — Każ uderzyć w dzwon na radę, a na majdanie powiedz pułkownikom, że zaraz wyjdę”, a w „Panu Wołodyjowskim” dowiadujemy się, że „Niewiastom nie wolno było wprawdzie wydalać się z granic lipkowskiego majdanu, gdyż poza tymi granicami porwano by je niezawodnie, ale w samym majdanie mogły wszędy chodzić bezpiecznie i zajmować się obozową gospodarką”.

Wyraz, notowany w słownikach od dziewiętnastego wieku, dopiero współcześnie (w „Innym słowniku języka polskiego” pod red. M. Bańko i w „Uniwersalnym słowniku języka polskiego” pod red. S. Dubisza) został oznaczony w tym znaczeniu jako przestarzały.

Majdan zagościł w polszczyźnie ponownie jako plac, i to konkretny kijowski Plac Niepodległości, w czasie pomarańczowej rewolucji (2004-2005). Skróconej ukraińskiej nazwy Майдан Незалежності zaczęto używać nie tylko na określenie miejsca, gdzie zbierali się mieszkańcy Kijowa i całej Ukrainy, ale też w odniesieniu do samych zgromadzonych. Po niemal dziesięciu latach kijowski Majdan wrócił jako Euromajdan (ukr. Євромайдaн), czyli ruch obywateli Ukrainy popierających integrację z UE i podpisanie umowy stowarzyszeniowej. Choć do polskiego wyraz ten został po prostu przeniesiony, to wpisuje się on w serię polskich wyrazów utworzonych z cząstką euro~. Nadaje ona drugiemu członowi wyrazu znaczenie ‘coś, co ma związek z UE’. Mamy więc europosła (czyli posła do PE), eurodeputowanego, europarlament, eurowybory (czyli wybory do PE), euroentuzjastęeuroseceptyka, euroregiony, eurobiurokrację, eurobiurokratę, eurourzędnika, eurokomisarza, eurożargon, a nawet eurobełkot, euromarchewkę (dla Aleksandra Łukaszenki, dla państw strefy euro, które mają trudności ekonomiczne i wdrożyły reformy, oraz dla studentów kierunków zamawianych) i eurokij (dla państw mających trudności ekonomiczne i korzystających z pomocy UE). Formacje te nie budzą zastrzeżeń poprawnościowych, o ile pochodzą od wyrazów z rdzeniem obcym (euroinwestycja, eurorynek), krytyczniej są oceniane, jeśli mają konstrukcję hybrydową (eurosejm, eurourzędnik, eurowybory). H. Jadacka zwraca uwagę na to, że cząstka euro~ oderwała się od przymiotnika europejski i stała się bliskim przedrostkowi segmentem samodzielnie modyfikującym znaczenie (pseudoprefiksem). Takiej ewolucji dowodzą przede wszystkim doraźnie urabiane ironiczne i potoczne hybrydy, takie jak eurokibel na określenie składów kolejowych pewnego typu (wyremontowanych ze środków UE), euroklapki na oczach, wspomniane już eurokijeuromarchewka.

Różnica rejestru, jaka dzieli pełen nadziei i obywatelskiego zaangażowania Euromajdan od prześmiewczych  obowiązkowo energooszczędnych eurożarówekeurospłuczek, pokazuje najdobitniej, jak w języku odbija się rzeczywistość społeczna.

Wyraz majdan ma też inne znaczenia: dawne, nie notowane przez USJP i ISJP, ale jeszcze obecne w „Słowniku języka polskiego” pod red. W. Doroszewskiego ‘osada robotników leśnych’ oraz ‘miejsce produkcji potażu (w „Słowniku wileńskim″ znajdziemy majdan potażowy), smoły, saletry’, które dały podstawę wielu nazwom miejscowym, jak choćby kilku Majdanom na Mazowszu, na Podlasiu i na Lubelszczyźnie, a także (co jest smolarską spuścizną Bieszczad) Majdanowi koło Cisnej. Liczne są też nazwy miejscowe, których majdan jest częścią, np. Majdan Królewski, Krynicki, Łętowski czy Golczański.

Jest jeszcze jedno znaczenie wyrazu majdan, potoczne i żywe we współczesnej polszczyźnie — ‘czyjeś rzeczy, dobytek’: „…nie mam dylematu, co zabrać na konkretną wyprawę, a to z tego powodu, iż cały mój majdan wędkarski mieści się właśnie w tej torbie i w tych pokrowcach” (http://www.wedkuje.pl), „a na zimowe wypady z biwakiem pod namiotem pakuję cały majdan do plecaka 35-litrowego” (http://e-gory.pl), „Dosuszam mokre rzeczy i pomału pakuję cały majdan” (http://rowerowanie.pl).

print