słowo lipca: upał

Podziel się

Słowem lipca jest upał.

Komentarz Magdaleny Derwojedowej:

Gdy jest upał, żar powietrza pali, spiekota doskwiera, a skwar nęka. Analiza danych z NKJP (próbka 300 mln segmentów) uświadamia nam, że upał może być taki, że mózg się człowiekowi lasuje, człowiek poci się jak mysz, a pot chlupie w butach. Upał może być południa oraz dnia, często lipcowy lub sierpniowy, więc oczywiście letni. Często jest po prostu wielki, duży, ogromny aż staje się dotkliwy lub uciążliwy, a potem nieznośnywściekły, a zdarza się, że i morderczy. Czasem jest niczym wspomnienie (lub marzenie) dalekiej podróży: tropikalny, afrykański lub pustynny. To nie pomaga go znieść, skoro jest straszny albo straszliwy, a kiedy całkiem się sprzykrzy – przeklęty, potwornyniemiłosierny. Obeznanym w najnowszych trendach kultury masowej zda się upiornyniesamowity, stojący twardo na ziemi będą raczej mówili, że trzydziesto- lub czterdziestostopniowy, co może oznaczać, że rekordowy. Wówczas musi też być tegoroczny, zeszłoroczny lub (w jakimś) roku.

Powietrze jest od upału rozedrgane, falującegęste tak bardzo, że aż sprasowane, sam upał natomiast (mocno) daje się we znaki, doskwiera, gdy przychodzi falamipanujedochodzi do pewnych temperatur, by potem sięgać jeszcze wyższych. Powoduje wówczas straty na polach, zagrożenia w lasach i kłopoty na kolei, nic więc dziwnego, że nużymęczy ludzi czekających, by wreszcie zelżał. W upał bowiem, jak pisał Gałczyński:

Nie tylko źle jest na ziemi,
w raju jest też niewesoło:
Patrzcie – kroplami wielkiemi
pot z twarzy spływa aniołom.

Nic im się nie chce – wiadomo –
ogłupia straszliwy upał.

Wyraz UPAŁ jest notowany w znaczeniu ‘wysoka temperatura’ od połowy XVIII wieku. Podobne do niego wyrazy obce o innym znaczeniu, czyli tzw. paronimy (nazywane też niekiedy fałszywymi przyjaciółmi, ang. false friends, fr. faux amies), to np. czeskie úpal ‘udar słoneczny’ czy chorwackie upala ‘zapalenie (gardła, płuc itp.)’ (por. Słownik etymologiczny języka polskiego W. Borysia).

UPAŁ słowotwórczo wiąże się z czasownikiem PALIĆ, a bliżej – z dokonanym czasownikiem UPALIĆ 1. ‘nadpalić po brzegu’; 2. ‘uprażyć, nadając smak, zapach i kolor’ (W. Boryś); drugie znaczenie jest wyrażane, gdy mowa np. o upaleniu kawy czy karmelu (SJPDor). Słownik „wileński” notuje też znaczenie najbliższe omawianemu w tym miesiacu wyrazowi upał – ‘czynić ogorzałym’.
Dawniej czasownik ten odnosił się też do ogrzewania pomieszczeń przez palenie w piecu, bardzo szybkiego ruchu (z czarującym przykładem upalić milę, do którego SJPDor dorzuca Jednej nocy sto dwadzieścia mil upalił z Z. Kaczkowskiego), był synonimem nękania (W. Boryś, SJPDor), współcześnie slangowo odnosi się do palenia marihuany (www.miejski.pl).

Przymiotnikiem pochodnym od rzeczownika UPAŁ jest UPALNY. Najczęściej UPALNY jest dzień, lato, a potem rok. w ciągu doby upalne są południa, popołudnia, wieczorynoce, a z dni tygodnia – niedziele częściej niż całe weekendy.

print