J.-F. Millet, Ucieczka przed burzą, ok. 1846, Metropolitan Museum on-line, domena publiczna

Słowo lipca: ANTYPRZEMOCOWY

Podziel się

W lipcu, w związku z przeprowadzeniem drugiej tury głosowania, znów naszą uwagę przyciągały wybory prezydenckie i związane z nimi słowa: frekwencja, wynik, głos, (za)głosowaćkampania i zapożyczenie exit poll. Odrobinę w niektórych państwach przycichła wiosenna pandemia, ciągle jednak w czołówce słów znajdują się ten wyraz oraz zakażenie, ale zamiast wszechobecnego jeszcze niedawno pseudoprzedrostka korona- pojawiła się nazwa choroby COVID-19, co prawdopodobnie ma związek z doniesieniami o skuteczności znanych leków w zwalczaniu tej choroby oraz obiecującymi wynikami kolejnych etapów testowania szczepionek i nadziejami na masowe szczepienia w niedługim czasie. Jak co roku w lipcu częstym wyrazem są wakacje, tym razem w towarzystwie obiecywanego bonu wakacyjnego. Na liście słów kluczowych lipca znalazła się też puma — jednak nie jako typowy letni temat, ale w związku z niewłaściwym traktowaniem i wykorzystywaniem dzikich zwierząt. Gdy opadły emocje wyborcze, dowiedzieliśmy się o zamiarze wypowiedzenia konwencji o przeciwdziałaniu przemocy domowej, zwanej popularnie konwencją antyprzemocową. Przymiotnikowi antyprzemocowy poświęcony będzie polipcowy komentarz.

J.-F. Millet, Ucieczka przed burzą, ok. 1846, Metropolitan Museum on-line, domena publiczna
J.-F. Millet, Ucieczka przed burzą, ok. 1846, Metropolitan Museum on-line, domena publiczna

Rzeczownik przemoc, od której pochodzi przymiotnik relacyjny przemocowy ‘taki, który ma związek z przemocą’, to stosunkowo nowy (XVIII w., por. Boryś 2005) derywat od dawniejszego przedrostkowego czasownika przemóc — czy jak pisano jeszcze w XIX w. — przemódz o kilku znaczeniach; pierwsze z nich, ‘zdołać, być w stanie’, odpowiada znaczeniu niedokonanego odpowiednika przemagać (SLindego, SWil):

„Wszystkie narody ciebie będą chwalić
wiek wiekom wiecznie. Ja tobie zapalić
inszej ofiary przystojnej nie mogę,
to daję, co dać ubogi przemogę:
upadam nisko do tronu twojego
z duszą i ciałem; wszystkie serca mego
siły, które mam, ku czci twej wyleję,
byłem przysługi otrzymał nadzieję”

pisze Kacper Twardowski1. Drugie znaczenie, też już nieco zapomniane, to ‘przeważyć, pokonać’.  Dziewiętnastowieczny „Biedaczek, czyli mały i tani tygodnik dla biednego ludu” informuje, że „…gdy Pruscy Sejmownicy w Frankfurcie przemogli, że to zawieszenie broni czyli wstrzymanie wojny zatwierdzono, oburzyło to Niemców szczególnie w Frankfurcie i jego okolicach jeszcze bardziej“.[25 października 1848].  Niespełna dwa stulecia wcześniej Jakub Teodor Trembecki ma nadzieję, że stałość jego uczuć okaże się zwycięska:

„Tylko ode mnie czemuś tak fortuna stroni.
Że czego z dusze pragnę, tego gwałtem broni.
Lecz dufam, że stateczność złe szczęście przemoże…”2. Dziś żywe jest właśnie to znaczenie, również z na stałe przyłączoną cząstką się, która  wskazuje, że przezwyciężający toczy boje z własną słabością: „Błądząc palcami po ścianach, wyczuwał gdzieniegdzie gładkie kafelki, w innych miejscach zaś – chropawe nieotynkowane cegły. Jedna z nich była lepka od jakiejś cieczy. Nie przemógł się, aby sprawdzić węchem lub smakiem, co to jest” — opisuje wewnętrzne zmagania Eberharda Mocka Marek Krajewski3.
W obu znaczeniach przemóc wywodzi się od czasownika móc i jest w ten sposób spokrewnione z innymi czasownikami przedrostkowymi: wymóc, zmóc, pomóc, których odpowiedniki niedokonane — wymagać, zmagaćpomagać — są znacznie częściej używane niż bardzo dziś rzadkie przemagać. Sam wyraz móc to stary, prasłowiański czasownik *mogti, *mogǫ, možešь wywodzący się z pie. warstwy słownictwa, którą można też dostrzec w nm. Macht ‘siła, moc’, mögen ‘móc, być zdolnym’ czy ang. may ‘móc’, might ‘ts’. W polszczyźnie moc odnajdziemy oprócz wspomnianych czasowników między innymi w takich słowach jak mocny, mocarz, mocarstwo czy mocować, ale też niemoc.

Choć przemagamy lęk, strach, wstręt, niechęć, wstyd, niemoc — słowem: pokonujemy swoje słabości lub ograniczenia — przemoc jest wyrazem o negatywnych konotacjach. Potwierdzają to lewostronne połączenia (kolokacje). Najczęściej mówimy o ofiarach przemocy, znacznie rzadziej — o przeciwdziałaniu przemocy. Choć dopuszczamy się przestępstw, czynów zabronionych, grzechów, zdrady czy oszustw, przemoc jest  stosowana lub używana. Przemoc najczęściej jest fizyczna, seksualna, domowa, psychiczna, w rodziniew szkole (NKJP; 300 mln segmentów, 1989-2012). Wyszukiwarka kolokacji Hask4 do tej smutnej listy dodaje jeszcze przemoc emocjonalną, słowną, symboliczną i rówieśniczą.

Przymiotnika przemocowy nie notują polskie słowniki, w pełnym zbiorze NKJP (1,8 mld segmentów) występuje on niespełna trzydzieści razy, najstarsze wystąpienie datuje się na rok 2003. Kilkakrotne użycia pojawiają się dopiero 5 lat później; od 2008 r. wyraz jest też notowany przez serwis GoogleTrends. Nie znaczy to, rzecz jasna, że przed XXI wiekiem ludzie nie doświadczali przemocy w najbliższym otoczeniu, ale o tym, że zjawiska te nie były obecne w dyskursie publicznym: nie mówiło się na przykład o problemie przemocy domowej.  Typowym lewostronnym kontekstem wyrazu przemoc są  w NKJP zachowania, typowym szeregiem przemoc i agresja; odnoszą się one głównie do problemów pojawiających się u dzieci i młodzieży. Wydaje się, że obecnie znaczenie przesunęło się z zachowań na cechy osób i środowiska —  mamy więc  przemocowych partnerów, ojców, mężów (sporadycznie pojawiają się w takim kontekście rzeczowniki odnoszące się do kobiet), ale przede wszystkim przemocowe związki.

Utworzony za pomocą zapożyczonego z greki przyrostka anty- (gr. ἀντί ‘(na)przeciw(ko)’) przymiotnik zaprzeczony antyprzemocowy jest z formalnego punktu widzenia hybrydą, tzn. połączeniem cząstek z dwóch różnych języków. Formacje tego typu ciągle są w polszczyźnie odrobinę rzadsze niż urobione według rodzimego wzoru przymiotniki z przeciw-. W niektórych wypadkach ten sam przymiotnik przyłącza obie cząstki, mamy więc na przykład antyatomowy (marsz i ruch) i przeciwatomowy (schron), antyalkoholowy (ruch) i przeciwalkoholowy (poradnia), przeciwwłamaniowyantywłamaniowy. Niekiedy pary te różnią się, np. antyatomowy, antyalkoholowy odnoszą się do postaw (SJPDor), niekiedy są tylko „unowocześnioną” wersją dawniejszego wyrazu — tak przeciwwłamaniowe, jak i antywłamaniowe, czyli zapobiegające włamaniom, mogą być drzwi, rolety, zamki, okna, alarmy czy instalacje. Tak samo mamy przeciwprzemocowyantyprzemocowy. Pierwszy z tych przymiotników, powielający rodzimy wzorzec, używany jest właściwie wyłącznie przez Feminotekę (fundusz, telefon, taniec przeciwprzemocowy), drugie —  niemal wyłącznie w dwóch połączeniach — z wyrazami ustawakonwencja. Ustawa antyprzemocowa to oddająca istotę wprowadzanych zmian nazwa uchwalonych 30 kwietnia tego roku zmian w obowiązującym prawie, które stanowią, że sprawców przemocy domowej można natychmiast izolować od ofiar, np. przez eksmisję. Konwencja antyprzemocowa to podpisana przez Polskę w 2012 r., a ratyfikowana  w 2015 r. tzw. konwencja stambulska5 o przeciwdziałaniu i zapobieganiu  przemocy wobec kobiet i przemocy domowej (ang. Convention on preventing and combating violence against women and domestic violence), której zamiar wypowiedzenia ogłosił ostatnio polski rząd. Zamiar ten spowodował falę oburzenia, krytyki i protestów, a sama konwencja została skierowana przez Prezesa Rady Ministrów do Trybunału Konstytucyjnego.
W polszczyźnie (choć nie tylko) z przedrostkiem anty- wiąże się zapożyczony z łaciny, pochodzący od przyimka, przyrostek pro- ‘przychylny czemuś’. Dobrze przyswojony, jest on wykorzystywany do tworzenia przymiotników wyrażających wspieranie jakichś postaw, mamy więc akcje prozdrowotne, grupy pronaukowe, działania proreformatorskie itd. Tworzą one w wielu wypadkach pary antonimiczne z mającym przeciwne znaczenie przymiotnikiem zaprzeczonym, jest więc antyzdrowotny (styl życia), antynaukowy (światopogląd), antyreformatorskie (hasła); przeciwstawienie to zostało wykorzystane w znanej parze synonimów antyszczepionkowy = proepidemiczny. Za smutny fakt — już spoza przeciwstawień językowych — należy uznać przekonanie części polityków, że nie można być zarazem antyprzemocowym prorodzinnym, nawet w najwęższym możliwym rozumieniu rodziny.

Magdalena Derwojedowa

Footnotes

  1. Pochodnia miłości Bożej, wyd. K. Mrowcewicz, Warszawa: IBL — Pro Cultura Literaria 1995.
  2. J.T. Trembecki (zebr.) Wirydarz poetycki”, przed 1675; A. Brückner (wyd. z rkps. Ludwika Mizerskiego), Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej, Lwów 1910-1911
  3. Dżuma w Breslau, Warszawa: W.A.B. 2007.
  4. Http://pelcra.pl/hask_pl/.
  5. Przekład ze strony Niebieska linia.