Słowo lipca: sąd

Podziel się

 

Z wyborem słowa lipca nie mieliśmy problemu. Statystyczny test kluczowości wskazuje jednoznacznie na sąd, wysoką pozycję zajmuje także sądownictwo. Słowo sąd pojawiało się często w mediach, w ustach polityków, wreszcie na transparentach i w okrzykach demonstrantów. Jest to też stare słowo o pięknych skojarzeniach.

Sąd jest wspólnym słowem słowiańskim, np. czeski soud, rosyjski sud. We wszystkich językach słowiańskich obok organu orzekającego oznacza też opinię, myśl. Podobnie sądzić znaczy ‘orzekaćʼ (o sądzie) lub ‘myślećʼ (o człowieku). W staropolszczyźnie istniało jeszcze homonimiczne słowo sąd ‘naczynie’ („Kazał sobie nasypać sądek mąki” – czytamy w Biblii w tłumaczeniu Szymona Budnego, wydanej w Nieświeżu w 1572 r.). Oba słowa wywodzą się prawdopodobnie z praindoeuropejskiego rdzenia *som-dho– ‘łączyćʼ, gdzie *som znaczy ‘razemʼ. Wieloznaczność sądu jako myśli i urzędu w językach niesłowiańskich nie jest już powszechna (por. francuskie cour, angielskie court, niemieckie Gericht).

 

 

Rdzeń sąd- jest podstawą całej rodziny ważnych wyrazów związanych z sądownictwem oraz myśleniem, m.in. sędzia, sądownictwo, sądzić, przesąd, rozsądek, z których każdy zasługuje na oddzielny opis. Ze względu na powtarzające się błędy warto przypomnieć, że mamy dwa rzeczowniki homonimiczne: męskoosobowy sędzia, D. sędziego oraz żeński sędzia, D. sędzi. Nie należy nazywać kobiety pełniącej ten urząd sędziną.

Przesąd, notowany już przez Samuela Bogumiła Lindego, to uprzedzenie lub zabobon. Wzór słowotwórczy wywodzący przesąd od sądu jest wspólny w wielu językach, por. niemieckie Vorurteil, ang. prejudice, łacińskie praeiudicium. W epoce staropolskiej przesąd oznaczał także opłatę sądową i całe sądownictwo.

Sędziego dawniej nazywano rozsądcą lub rozsądnikiem, a słowo rozsądek było nie tylko nazwą zdrowego umysłu, lecz także wyroku sądowego. S.B. Linde w swym słowniku cytuje za Porządkiem rozpraw i praw miejskich prawa magdeburskiego: „Sędzia jest osoba, która rozsądek wydawa, o jakiej sprawie między dwoma spór wiodącemi”. Piękną pochwałę rozsądku jako podstawy porządku społecznego zostawił nam Jan Kasprowicz: „Trzeba nam wiary, że na rozsądku | I na miłości oparty | Śród wiekowego gmach nasz porządku | Złotem lśnić będzie” (Trzeba nam wiary).

Dawny przymiotnik sądny zachował się w wyrażeniu sądny dzień, pierwotnie odnoszącym się do chrześcijańskiego wyobrażenia Sądu Ostatecznego, a do przedwojnia również do jednego z najważniejszych świąt w kalendarzu żydowskim – Jom Kipur (Dnia Pojednania). W dzisiejszej polszczyźnie wyrażenie to oznacza niekorzystne wydarzenie, wywołujące chaos i zamieszanie, a także przewlekłe oczekiwanie na ważne rozstrzygnięcie (czekać na coś do sądnego dnia).

 

 

Słowo sąd jest poświadczone w polszczyźnie od najdawniejszych zabytków piśmiennictwa, ponieważ należą do nich właśnie dokumenty sądowe. Od dawna też o sądach dyskutujemy. Łukasz Górnicki w Dworzaninie polskim (1566) pisał: „[G]dzie […] z rozumem cnoty na sądzie nie masz, tam rozciągają szeroko źli prokuratorowie swoje proporce i wykręcają dekreta, statut szpocą, prawo niszczą i wniwecz obracają, a w tym wszystkim nikt iny nie winien, jedno ten, kto niegodne ludzi na stolice sądowe wsadza”.

Sądy państw zaborczych bywały narzędziem i symbolem ucisku. Mickiewicz taki los prorokował synowi matki Polki: „Wyzwanie przyszle mu szpieg nieznajomy, | Walkę z nim stoczy sąd krzywoprzysiężny, | A placem boju będzie dół kryjomy, | A wyrok o nim wyda wróg potężny” (Do matki Polki). W wolnej Polsce i w normalnie działającym państwie wyrazy sąd i sędzia mają konotacje pozytywne.

W Narodowym Korpusie Języka Polskiego, grupującym teksty z całego wieku XX, najbardziej kluczowe przymiotniki towarzyszące rzeczownikowi sąd to: doraźny, kościelny, apelacyjny, królewski, arbitrażowy, rejestrowy, lustracyjny, kapturowy, polowy, wojskowy, dyscyplinarny, antymonopolowy, gospodarczy, polowy, partyjny, szlachecki, podziemny. To wyliczenie, obejmujące konteksty historyczne, religijne oraz współczesne gospodarcze i polityczne, pokazuje, jak ważne jest w polszczyźnie słowo sąd.

 

 

Typowe połączenia wyrazu sąd i pokrewnych w lipcu 2017 roku wyraźnie zależały od tego, kto je wypowiadał. Z jednej strony mówiono o reformie sądownictwa, skorumpowanych sędziach i oczyszczeniu środowiska sędziowskiego, z drugiej przypominano o niezawisłości sędziów i skandowano: „Wolne sądy”.

Przypomnijmy, że sąd jako słowo miesiąca nie pojawia się nagle latem 2017 roku. Słowem grudnia 2015 roku oraz słowem całego roku 2016 według werdyktu kapituły plebiscytu był trybunał.

W gorączce sporów publicznych w sprawach tak zasadniczych jak sądy trudno o bezstronność, którą symbolizuje przepaska na oczach Temidy – uosobienia sprawiedliwego sądu, dlatego nie zawadzi zacytować Kazanie na górze: „Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni”.

Poniżej wykres zmienności frekwencji słowa sąd w mediach w ostatnich trzech miesiącach (frazeo.pl).

Marek Łaziński, Monika Kwiecień

Ilustracje:

  • Ilustracja główna (fragment; cała rycina pod linkiem) – Miłujcie sprawiedliwość wy, którzy sądzicie ziemię (Księga mądrości 1,1). Abraham Bosse, Sprawiedliwość, w: Theologicarum ac cardinalium virtutum icones, Paryż 1636. The Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork.
  • Sąd Salomona. Haft jedwabny na płótnie, Anglia, połowa XVII wieku. The Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork.
  • Hans Memling, Sąd Ostateczny, ok. 1467–1471. Muzeum Narodowe w Gdańsku.
  • Kto z was jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci na nią kamień (Ewangelia św. Jana 8,7). Łukasz Cranach Młodszy i jego warsztat, Chrystus i jawnogrzesznica, Wittenberga ok. 1545–1550. The Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork.
print