Ch. Marville, Kiosk strażniczy koło Giełdy Paryskiej, ok. 1860. Fotografia, domena publiczna, Roger-Viollet, Francja (fr) CY PK

słowo listopada: nadzór

Wśród słów o najwyższej kluczowości w listopadzie znalazły się: (słowo listopada 2015), KNF (Komisja Nadzoru Finansowego), , odzyskanie, (słowo maja 2016), , , , .

Wyższa niż zwykle częstość wyrazów niepodległość i odzyskanie  wiąże się naturalnie z setną rocznicą odzyskania przez Polskę niepodległości, obchodyrocznica pojawiły się też w kontekście obchodzonej w wielu krajach setnej rocznicy zakończenia Wielkiej Wojny — jak aż do II wojny światowej nazywano wojnę toczoną w latach 1914-1918. Wykres trendu wyrazów  obchodyrocznica z serwisu frazeo.pl pokazuje, że wysoka częstość tych wyrazów jest cykliczna — widoczne na wykresie pokrywające się maksima to rocznice wybuchu powstania w getcie warszawskim, wybuchu powstania warszawskiego, wybuch II wojny światowej, rocznica bitwy warszawskiej, rocznica wprowadzenia stanu wojennego i właśnie rocznica odzyskania niepodległości, przy czym znacznie częściej wspominamy o różnych rocznicach (słupki niebieskie) niż o obchodach.    

Wykres dla wyrazu niepodległość pokazuje bardzo wyraźnie jego cykliczną dominację w listopadzie. W związku z tegoroczną wyjątkową rocznicą widzimy też stopniowe narastanie jego częstości znacznie dłuższe i intensywniejsze niż w poprzednich latach.

Atak w Cieśninie Kerczeńskiej na Morzu Azowskim jest przyczyną wyższej niż zwykle częstości słowa cieśnina. Natomiast z wydarzeniami w Komisji Nadzoru Finansowego (KNF) wiążą się wyrazy aferanadzór. Afera jest jednym z wyrazów występujących najczęściej w naszych zestawieniach tygodniowych — pojawiła się w nich dotąd ponad 60 razy, ale w różnych kontekstach — od parabanku Amber Gold przez podsłuchy po wątpliwości dotyczące firmy windykacyjnej GetBack. Wyrazem, który omówimy w tym miesiącu, jest nadzór.

Nadzór to stosunkowo nowa kalka z niemieckiego Aufsicht (‘ts.’). Wyrazy tego nie notuje SLindego, ale w przedmowie Augusta Bielowskiego do wznowienia „Słownika…” znajdujemy nie tylko ten rzeczownik, ale pochodny od niego czasownik nadzorować i rzeczownik nadzorca — w połowie wieku XIX chyba było to więc słowo w pewnym obiegu, być może jeszcze bardzo ograniczonym, bo nie notuje go Słownik „wileński”. Bielowski pisze o S.B. Lindem: „otrzymuje w tym czasie nadzór główny nad wychowaniem publicznem”, a wkrótce „zasiada w komitecie zajmującym się nowem urządzeniem szkół i zakładów”, potem też „zasiada jako prezes w Towarzystwie do ksiąg elementarnych, a nadzoruje wszystkie szkoły w księstwie Warszawskiem z zadowolnieniem tak powszechnem, że publiczne za to odbiera podziękowanie”, wspominając zaś wczesne lata jego kariery, określa go jako „nadzorcę prywatnej biblioteki”.
Nadzór znajdziemy też w „Gazecie Lwowskiej” z 1813 r., która publikuje Ukaz Jego Imperatorskiej Mości ustanawiający w „Xięstwie Warszawskiem nadzór policyyny, któryby zgadzał się z prawidłami sprawiedliwości i odwracał wszelkie uciemieżęnia”1. Warto w tym miejscu wspomnieć, że również francuski czasownik surveiller ‘dozorować, mieć na oku, nadzorować’  (sur- + veiller) wywodzi się od łac. vigilare ‘czuwać, pilnować’ (od vigil ‘obudzony, czujny, rześki’).

Nadzór został w polszczyźnie utworzony na wzór obcy, ale składniki, z których go złożono, mają poświadczenia w innych wyrazach polskich, takich jak dozór, pozór, a nawet — choć odlegle – wzór, a także spokrewnione z nimi czasowniki takie jak (s)pojrzeć, dojrzeć (‘dostrzec coś’), ujrzeć czy wejrzeć. Wszystkie one mają ps. rdzeń *zьrěti, zьŕǫ ‘patrzeć, spoglądać, widzieć’ (Boryś 2006). W dawniejszej polszczyźnie przybierał on postać typu uźrzeć, uźreć, spoźrzeć, doźrzeć, doźreć; przyrostki  u-, do-, s-  i powstałe w ten sposób czasowniki są już dziedzictwem prasłowiańskim.

Najbliższy znaczeniowo, używany, nim rozpowszechniła się kalka nadzór, był rzeczownik dozór, notowany od XVI w., a wywodzący się od starszego czasownika dojrzeć ‘dostrzec, zobaczyć, [później] pielęgnować, opiekować się, doglądnąć’. W „Elektronicznym korpusie tekstów polskich z XVII i XVIII w. (do 1772 r.) w tekście „Umowy o budowę kamienicy z 1606 r.” znajdujemy postanowienie, że „Fołtyn powinien czynić dozór i przestrogę aby w odbieraniu kamienia murownego w stusach szkoda albo oszukanie jakie nie było”, a w młodszym o sto sześćdziesiąt lat poradniku produkcji węgla drzewnego2 czytamy: „Urzędnicy maiący dozor nad wodami i nad lasami, pilnuią takich mieyść”. We współczesnej polszczyźnie mamy dozór policyjny, czyli obowiązek stawiania się przed wskazanym organem, oraz dozór elektroniczny — rodzaj kary, w której zachowanie skazanego jest kontrolowane przez specjalne urządzenie, ale też dozorcę, który nie tylko dogląda, ale także dba o powierzone mu rzeczy.

W przekładzie Iliady, dokonanym przez Jacka Przybylskiego w 1814 r.3 Achilles mówi do przybyłego po ciało Hektora Priama:

„Domyślam się, ni możesz utaić, Pryjamie!
Ze i ciebie tu boskie zprowadziło ramię.
Towarzyszył ci pewnie ktoś z Bogów, życzliwy,
Aż do Ftyjockiey floty uśpiwszy Achiwy
Nieśmiałby się tu wciskać sam Człowiek z Człowiekiem
Choćby było dwu silnych i kwitnęcy ch wiekiem.
Postrzegłyby go były Strażnicze Nadzory,
Aniby mógł wyważyć wrót naszych zapory”.

Taki nadzór jest jeszcze raczej strażą niż kontrolą, jednak już w 1850 czytamy w dziele pt. Historya powszechna dla uczącéj się młodzieży Kazimierza Błociszewskiego4: „[Administracya kraju oddaną była sa trapom, nieograniczenie zarządzającym satrapiami swemi.] Był wszakże dla nadzoru przy każdym satrapie komisarz królewski i przez jego ręce wszystkie rozkazy króla przechodziły”. W tym samym roku komisarz policji okręgu kieleckiego zawiadamia, że „pod nadzorem jego znajduje się klacz maści gniadéj lat 6 mająca bez żadnych innych odmian rasy chłopskiéj, w miesiąca Grudniu r. z.[eszłego] między wsią Pogorzałą a miastem Szydłowcem przy szosie znaleziona.” i wzywa właściciela do jej odebrania.5

Nadzór może mieć wymiar techniczny, np. nadzór weterynaryjny czuwa nad tym, by zachowywano standardy hodowli, uboju i sprzedaży mięsa zwierząt gospodarskich, a nadzór finansowy nad prawidłowością i rzetelnością sporządzanych sprawozdań. Bywa jednak, że nadzór służy mniej lub bardziej skrywanej opresji — wyrażonej np. przez metaforę panoptykonu w głośnej niegdyś książce Michela Foucaulta. Nawiązywał on do Benthamowskiego pomysłu organizacji więzienia, w którym jeden strażnik w centralnie umieszczonej wieży może nadzorować wielu więźniów. Obrazem nadzoru czasów nam bliższych jest Orwellowska przestroga z 1984. Wraz z rozwojem technologii informatycznych coraz częściej mówi się o nadzorze wszystkich przez wszystkich; rola nadzorcy i nadzorowanego jest wymienna i zależna od łączącej strony doraźnej relacji.

We współczesnej polszczyźnie nadzór to przede wszystkim nadzór nad czymś: najczęściej nad działalnością, bankami, funduszami, rynkiem, instytucjami, realizacją, samorządem, bezpieczeństwem, pracą lub funkcjonowaniem. Kolejne najczęstsze połączenia to nadzór finansowy, budowlanyubezpieczeniowy. Ujawnia się w nich techniczny aspekt współczesnego nadzoru — bardzo często wymaga on bardzo specjalistycznej wiedzy, powinien się więc opierać na wiedzy i doświadczeniu ekspertów. Jednocześnie odsłania też tę stronę nadzoru, która wiąże się  — tak w polskim i innych językach słowiańskich, jak we francuskim i łacinie oraz niemieckim — nie tylko z kontrolowaniem, ale też czuwaniem i odpowiedzialnością za powierzone sprawy.

print

Footnotes

  1. „Gazeta Lwowska” nr 80, 5 października 1813, Polona, https://polona.pl/item/gazeta-lwowska-1813-nr-80-5-pazdziernika,NDcxNjgxMTE/.
  2. H.-L. Duhamel Du Monceau, Sposób robienia węglów czyli sztuka węglarska, drukarnia Michała Grölla, 1769, tłum. Jacek Małachowski.
  3. Iljada Homerowska ku czci Achilla Pelejowicza z Ftyi w śpiewach dwudziestu czterech. Achil w chwale / T. 2, Druga połowa Iljady, Kraków: Kraków : nakł. przełożyciela-wydawcy, 1814 ([Kraków]: w Druk. Akademickiy Polona, https://polona.pl/item/iljada-homerowska-ku-czci-achilla-pelejowicza-z-ftyi-w-spiewach-dwudziestu-czterech,MTk5NjAzOTM/444/.
  4. Cz. 1, Dzieje starożytne, Poznań : N. Kamieński, 1850, Polona, https://polona.pl/item/historya-powszechna-dla-uczacej-sie-mlodziezy-cz-1-dzieje-starozytne,NjYxOTgzMjk/118/.
  5. „Dziennik Urzędowy Gubernii Warszawskiej”, nr 6, 9 lutego 1850, Polona, https://polona.pl/item/dziennik-urzedowy-gubernii-warszawskiej-1850-nr-6-9-lutego-dod,Njc1Mzg1MTQ/14/.