Słowo marca: rada

Podziel się

Wśród słów szczególnie częstych w marcu są nazwy własne: Tusk, Saryusz-Wolski, Europa europejski, ale najbardziej kluczowym rzeczownikiem pospolitym jest rada. Choć kluczowość tego słowa ma związek przede wszystkim z Radą Europejską i jej przewodniczącym, rzadziej z Krajową Radą Sądownictwa, Radą Ministrów, komentarz poświęcimy radzie w różnych kontekstach.

Rzeczownik ten znany jest w polszczyźnie od XIV wieku jako zapożyczenie z niem. Rat. W ślad za radą pojawiły się w późniejszych wiekach się czasownik radzić (także raić), rzeczowniki radca, dziś radny i dalsze wyrazy pochodne, np. poradnik. Radzić sobie lub dawać sobie radę to pozytywne określenie działania skutecznego, a przymiotnik bezradny (nie mylić z radnym) oznacza kompletną rezygnację. Inny homonimiczny rdzeń rad– niesie we wszystkich językach słowiańskich znaczenie ‚radość, zadowolenie’, por. polskie rad, radować się. Pożyczka niemiecka rada jest młodsza i znana tylko w językach zachodniosłowiańskich, choć na gruncie praindoeuropejskim oba słowa wywodzą się z wieloznacznego rdzenia red-. Większość słów i wyrażeń pokrewnych etymologicznie radzie ma skojarzenia pozytywne, ale nie wszystkie. Są wśród słów pochodnych także zdrada (dawne polskie i dzisiejsze czeskie zrada) i zdradzić, kalki z niem. Verrat/verraten.

Rada ma w polszczyźnie od początku dwa pokrewne znaczenia: szczególnego komunikatu – porady oraz zespołu ludzi, którzy mają radzić nad czymś. To drugie znaczenie jest częstsze w tekstach prasowych czy oficjalnych, obecne także w prasie ostatniego miesiąca. Rada była od dawna podstawowym organem władzy miejskiej, stąd radca (dawniej rajca). Zanim upowszechniła się pożyczka niemiecka, ten organ średniowiecznej rady miejskiej nazywano ławicą. Rada jako forma organizacji życia społecznego ma skojarzenia pozytywne, demokratyczne.

Rosyjski odpowiednik rady – sovet – stał się podstawą nazwy państwa, które w założeniach miało być rządzone przez demokratyczne rady (Cała władza w ręce Rad!), a w efekcie stało się jedną z najbardziej ponurych dyktatur XX wieku. Ciekawa jest historia polskiego przymiotnika radziecki, który do pierwszej połowy XX wieku znaczył tyle, co ogólnie związany z radą, np. urząd radziecki, a dopiero potem stał się częścią oficjalnej nazwy państwa „wielkiego brata” i zastąpił w tej nazwie zapożyczenie sowiecki, które przed wojną kojarzyło się źle. Z „bratnich” języków słowiańskich poza polszczyzną tylko ukraiński przetłumaczył ten przymiotnik jako radjans’kyj, ale już po czesku, gdzie rada znaczy to samo, co w polszczyźnie, radziecki w nazwie państwa to sovětský.

Jeśli zapomnimy o dawnej i bieżącej polityce, to w polskiej tradycji znajdziemy ważne skojarzenia z radą. Już Psalm 1 w przekładzie Biblii Tysiąclecia rozpoczyna się słowami: „Szczęśliwy mąż, który nie idzie za radą występnych, nie wchodzi na drogę grzeszników i nie siada w kole szyderców”. Kochanowski wyraził to krócej i prościej, łącząc w słowie rada znaczenie ‚porady’ ze znaczeniem ‚grono doradców’: „Szczęśliwy, który nie był miedzy złymi w radzie | Ani stóp swoich torem grzesznych ludzi kładzie”. Rzeczownik rada jest już w Psałterzu Floriańskim: „Błogosławiony mąż, jen jest nie szedł po radzie niemiłościwych i na drodze grzesznych nie stał jest, i na stolcu nagłego spadnienia nie siedział jest” (w łac. Wulgacie: Beatus vir, qui non abiit in consilio impiorum et in via peccatorum non stetit et in cathedra pestilentiae non sedit).

Mamy w historii kultury inne ważne teksty ze słowem rada, jak choćby traktat polityczny, który legł u podstaw Konstytucji 3 maja – O skutecznym rad sposobie Stanisława Konarskiego (1760-1763). Rada to tytuł VII Księgi Pana Tadeusza, w której najpierw czytamy peany na cześć demokracji:

„Oto ród ludzki dziki, w lasach rozpierzchniony | skupia się, zbiera, łączy dla wspólnej obrony, | Obmyśla ją; i to jest najpierwsza obrada. | Potem każdy wolności własnej cząstkę składa | Dla dobra powszechnego: to pierwsza ustawa“,

ale potem okazuje się, że szlachta dla dobra wspólnego radzić nie potrafi:

„To póki o wskrzeszeniu Polski była rada | O dobru pospolitem, głupi, u was zwada?“

Fredro pisał: „Gdzie bez czynu sama rada, | Biada radźcom, dziełu biada!“ (Trzeba by). Trzeba też pamiętać trzeba maksymę François de La Rochefoucauld  (w przekładzie Boya): Niczego nie udziela się tak hojnie jak rad.

W dzisiejszym świecie rada nie kojarzy się najczęściej ani z Biblią, ani ze Związkiem Radzieckim, ani z Radą Europejską. Według wyszukiwarki współczesnych tekstów prasowych monco.frazeo.pl najbardziej kluczowym połączeniem jest rada nadzorcza. Wysoko plasuje się też w znaczeniu organy władzy rada pedagogiczna, a także – już w znaczeniu komunikatu – dobra rada.

Marek Łaziński

print