Słowo roku 2017 na Litwie

Podziel się

21 lutego 2018 roku, w Międzynarodowy Dzień Języka Ojczystego i pięć dni po uroczystych obchodach setnej rocznicy odnowienia państwowości litewskiej, ogłoszono wyniki litewskich plebiscytów „Słowo Roku 2017” (lit. Metų žodis) i „Powiedzenie Roku 2017“ (lit. Metų posakis).

 

Tradycje nieciągłe

Słowo roku i powiedzenie roku wybrano na Litwie po raz pierwszy. Konkursy organizowane wcześniej, zwykle z inicjatywy Państwowej Komisji Języka Litewskiego (lit. Valstybinė lietuvių kalbos komisija), miały charakter jednorazowych „akcji tematycznych“.

W 2008 roku za „najpiękniejsze litewskie słowo“ (lit. gražiausias lietuviškas žodis) uznano słowo ačiū ‘dziękuję‘, a za „słowochwast“ (lit. piktžodis) do wyplenienia – nadużywany przerywnik ta prasme ‘w sensie‘. W jubileuszowym 2009 roku odbył się plebiscyt na najwyrazistszy litewski wykrzyknik onomatopeiczny (lit. smagiausias lietuvių kalbos ištiktukas); w tradycyjnej gramatyce litewskiej wykrzykniki odnoszące się do wrażeń zmysłowych, zazwyczaj słuchowych (lit. ištiktukai), i wykrzykniki wyrażające emocje (lit. jaustukai) są traktowane jak odrębne części mowy. Uczestnicy Dyktanda Narodowego opowiedzieli się za keberiokšt ‘odgłos towarzyszący nagłemu upadkowi‘ („bęc“), a internauci – za pyst ‘dźwięk spowodowany uderzeniem, zwykle nieoczekiwanym‘ („bach“?, „buch“?). W kolejnym roku ogłoszono konkurs na „narodowy czasownik dwudziestolecia“ (lit. tautinis 20-mečio veiksmažodis) – zdaniem głosujących stan narodu litewskiego w pierwszym dwudziestoleciu po odzyskaniu niepodległości najpełniej opisywały czasownik emigruoti ‘emigrować‘ i rzeczownik odsłowny tikėjimas ‘wiara‘.

Po 2010 roku aktywność plebiscytowa na Litwie nieco przygasła, ale nie wygasła. W 2014 roku użytkownicy portalu www.delfi.lt wybrali „najpiękniejszą litewską domenę internetową“ (lit. gražiausias lietuviškas interneto srities vardas; jednym z kryteriów litewskości było niepomijanie litewskich diakrytów) – klaužada.lt. Regularnie, od 2008 roku, Państwowa Komisja Języka Litewskiego organizuje konkurs na „najpiękniejszą litewską nazwę firmy“ (lit. gražiausias lietuviškas įmonės pavadinimas).

 

Orędownicy słów

O potrzebie i sensie wybierania litewskiego słowa roku językoznawcy  i publicyści litewscy pisali od ponad dekady (zob. np. Noreikaitė 2012, Kvašytė 2015, Aleksaitė 2017). Niewątpliwie jednym z najwytrwalszych „działaczy na rzecz plebiscytu“ jest Virginijus Gasiliūnas, jak sam o sobie pisze – „filolog (w tym szerszym znaczeniu) i butołów” (lit. filologas (platesniąja prasme), batautojas). Charyzmatyczny literaturoznawca na swoim blogu „To i owo o tym i owym” (lit. Šis tas apie šį tą) od 2009 roku zamieszcza zestawy słów roku, wypowiedzi roku, neologizmów roku i innych „wyrażeń roku”, zachęcając czytelników bloga do rozmawiania o słowach.

Nad organizacją plebiscytu „Słowo Roku 2017” i „Powiedzenie Roku 2017” czuwały dwie instytucje naukowe – Towarzystwo Języka Litewskiego (lit. Lietuvių kalbos draugija) we współpracy z Instytutem Języka Litewskiego (lit. Lietuvių kalbos institutas) – oraz redakcja miesięcznika „Gimtoji kalba“ (Język Ojczysty). Patronem medialnym został koncern UAB „Lietuvos žinios“, wydawca ogólnokrajowego dziennika „Lietuvos žinios“ (Wiadomości Litwy)  i administrator portalu www.lzinios.lt.

Komisja ekspertów obradowała w składzie: Agnė Aleksaitė (Instytut Języka Litewskiego), tłumacz i krytyk literacki Laimantas Jonušys, Virginijus Gasiliūnas (Instytut Literatury Litewskiej i Folkloru), prof. Bonifacas Stundžia (Uniwersytet Wileński, Towarzystwo Języka Litewskiego), Ramūnas Terleckas (redaktor naczelny dziennika „Lietuvos žinios“), Rita Urnėžiūtė (Lingua Lituanica, redaktor naczelna miesięcznika „Gimtoji kalba”), prof. Kazimieras Romualdas Župerka (Uniwersytet w Szawlach, Państwowa Komisja Języka Litewskiego, Towarzystwo Języka Litewskiego).

Regulamin plebiscytu (lit. Metų žodžio ir metų posakio rinkimų nuostatai) został opublikowany 31 maja ubiegłego roku na portalu www.lzinios.lt. Zgodnie z punktem trzecim tego regulaminu słowo roku lub powiedzenie roku to wyrażenie, które najpełniej odzwierciedla nastroje społeczne i ważne wątki dyskursu publicznego w danym roku, wyrażenie-narzędzie, dzięki któremu w języku zaczyna istnieć nowy, istotny w danym roku element rzeczywistości. W mediach społecznościowych pojawiły się nowe hasztagi: #MetųŽodis i #MetųPosakis. Propozycje można było zgłaszać od 1 lipca do 31 grudnia 2017 roku. Z nadesłanych przez internautów 70 potencjalnych słów roku i 52 potencjalnych powiedzeń roku komisja konkursowa wyłoniła po 20 jednostek w każdej kategorii – były to wyrażenia, na które głosowało co najmniej dwóch członków komisji. Finałowe głosowanie w Internecie trwało od 11 stycznia do 20 lutego 2018 roku. Także eksperci wybrali w tym czasie słowo i powiedzenie roku.

 

Słowa zwycięskie

W kategorii „Słowo roku 2017“ wybór internautów różnił się od wyboru ekspertów.

głosowaniu internetowym zwyciężyło słowo ŠVAISTUOMENĖ (17,06% głosów), poza nim w pierwszej piątce znalazły się GANDRAGALVIS (14,30%), PATIKTUKAS (14,11%), VARGOSPŪDIS (5,98%), ŠMĖKLINĖS (5,55%).

Švaistuomenė to rzeczownik stworzony przez agencję New! na potrzeby  kampanii reklamowej usług telekomunikacyjnych Ežys. Hasło kampanii to Junkis prie interneto švaistuomenės (dosł. „Dołącz do elitarnej społeczności utracjuszy internetowych“). Neologizm wykorzystuje znaczenia czasownika švaistyti ‘szastać, trwonić‘ i najprawdopodobniej serii rzeczowników należących do tej samej kategorii słowotwórczej, jak bendruomenė ‘społeczność, wspólnota‘, aukštuomenė ‘grupa uprzywilejowana, wyższe sfery, elita’, šviesuomenė ‘społeczność ludzi wykształconych, inteligencja‘. Polskim odpowiednikiem švaistuomenė mogłaby być „współmarnota“, ew. „wspól(mar)nota“ (propozycja Małgorzaty Kacperczyk, studentki filologii bałtyckiej na Uniwersytecie Warszawskim), albo „utracjuszeria“, „marnaci“ – ‘społeczność lub grupa, która ma skłonność do szastania jakimiś dobrami, nie liczy się z kosztami‘. We wspomnianej reklamie takimi dobrami były nielimitowane gigabajty transferu danych, uczestnicy plebiscytu natomiast zwrócili uwagę na potencjał metaforyczny neologizmu, lapidarnie charakteryzującego współczesne społeczeństwo (nie tylko) litewskie lub pewne grupy społeczne.

Słowo gandragalvis, spopularyzowane przez publicystę Rimvydasa Valatkę, jest związane z życiem politycznym Litwy – oznacza ‘członka partii, której symbolem jest bocian‘ (czyli Litewskiego Związku Rolników i Zielonych, partii, która po wyborach parlamentarnych w październiku 2016 roku współtworzy obecnie rząd litewski). Ze względu na podobieństwo strukturalne neologizm gandragalvis („boćkogłowy“, „boćkogłowiec“) nawiązuje do innego, zakorzenionego w języku litewskim, złożenia – bukagalvis („tępogłowy“, tępak). Stąd rozszerzenie znaczenia: ‘niezbyt zręczny polityk, nieudolny włodarz‘. Gandragalvis funkcjonuje jako wyrażenie nacechowane pejoratywnie, z nutą złośliwości, ale dzięki lekkości eufemizmu – niepozbawione zabarwienia humorystycznego.

Vargospūdis (dosł. „ciśnienie biedy“, ew. „biedociśnienie“ lub „biedościsk“, przez analogię do kraujospūdis ‘ciśnienie krwi’) to słowotwórczy komentarz satyryka Juozasa Erlickasa na temat kondycji ekonomicznej Litwinów. Erlickas objaśnia: „Biedociśnienie w normie to 320/380. Pierwsza liczba oznacza przychody, druga – wydatki” (walutą Litwy jest euro). Nie trzeba było długo czekać na językowe objawienie się przyrządu do pomiaru „biedociśnienia“ –  „biedomierza“ lub „biedomatu“ (lit. vargomatis), wykorzystywanego w diagnostyce ekonometrycznej  (przynajmniej w litewskich memach).

Kolejne dwa słowa ilustrują dążenie do zastępowania wyrażeń angielskich wyrażeniami rodzimymi. Patiktukas ‘lajk‘ (dosł. „podobaczek“, „lubik“) to przyjemny, kojarzący się deminutywnie rzeczownik utworzony od czasownika patikti ‘podobać się‘, za pomocą którego można coś „polubić“ na litewskim Facebooku. Nazwa ŠmėklinėsHalloveen‘ została utworzona od rzeczownika šmėkla ‘upiór, zmora’ za pomocą sufiksu -inės, typowego dla tradycyjnych litewskich nazw świąt i obrzędów (por. Vėlinės ‘Dziady’ – od vėlė ‘dusza zmarłej osoby’; Joninės ‘Sobótka’ – od Jonas ‘Jan’). Jak podkreślają internauci, Šmėklinės będą musiały konkurować z nieco starszym neologizmem Šiurpnaktis („Zgrozanoc“) oraz z rozpowszechnionym już barbaryzmem Helovinas/Helovynas.

Eksperci najwięcej głosów oddali na słowo NUOŠLIAUŽA, następnie na słowa PRIMINTUKAS, ŠVAISTUOMENĖ, PATIKTUKASGANDRAGALVIS.

Rzeczownik nuošliauža (‘masa ziemi, która oderwała się z urwiska, osunęła się ze zbocza jakiegoś wzgórza‘, „obryw“, „osuwisko“) zgłosiła do plebiscytu wilnianka Romualda Truncienė, która w ten sposób chciała zwrócić uwagę na osuwanie się Góry Giedymina w sercu Wilna, temat często podejmowany w mediach na Litwie (por. np. seria relacji w polskojęzycznym „Kurierze Wileńskim”: Giedrojć 2016a, 2016b, Pieszko 2017, Łapszewicz 2017a, 2017b). Gražinie Juodytė z litewskiego Pomorza nuošliauža kojarzy się także z zagrożoną nidzką Wydmą Pilotów Szybowcowych (lit. Sklandytojų kopa) na Mierzei Kurońskiej. Metaforycznym rozwinięciem znaczenia tego słowa miałoby być znaczenie ‘człowiek zdurniały, odklejony od rzeczywistości’ („obsuw”?); w wyniku krótkowzrocznych działań takich ludzi mogą ucierpieć całe narody i pokolenia, a z każdym dniem szkody stają się coraz większe.

Rzeczownik primintukas (‘coś, co przypomina o czymś, co trzeba zrobić’, „przypominajka” – od czasownika priminti ‘przypomnieć’) został utworzony w taki sam sposób jak wspomniane wcześniej słowo patiktukas.

Za „Powiedzenie Roku 2017“ zarówno internauci, jak i eksperci uznali niemal rozmówkowy zwrot LAIKAUSI KAIP… GEDIMINO KALNAS ‘Trzymam się jak… Góra Giedymina‘.

Propozycję tę zgłosiła Giedrė Bulgakovienė z Olity (lit. Alytus), która uważa, że to właśnie jest odpowiedź naszych czasów na zwyczajową (nieoficjalną) litewską formułę powitalną Kaip laikaisi? („Jak żyjesz?“, dosł. ‘Jak się trzymasz?‘). Komisja konkursowa doceniła nie tylko nawiązanie do aktualnego problemu jednoczącego mieszkańców Litwy (troska o przyszłość Góry Giedymina), ale również szerszy (egzystencjalny?) sens porównania: upór i wola przetrwania, niezłomność na co dzień – na przekór nawałnicom i osuwiskom dziejów, bez skarg.

 

Agnieszka Rembiałkowska

Tłumaczka z języka litewskiego, pracuje w Katedrze Językoznawstwa Ogólnego, Wschodnioazjatyckiego Porównawczego i Bałtystyki na Uniwersytecie Warszawskim, jest współpracownikiem Studium Europy Wschodniej

 

Wybrane materiały źródłowe

I. Komunikaty prasowe i komentarze #MetųŽodis i #MetųPosakis,

m.in. na portalach: www.lzinios.lt, www.lrytas.lt, www.bernardinai.lt,

W tym wyniki głosowania internetowego:

https://www.lzinios.lt/metuZodis

https://www.lzinios.lt/metuPosakis

II. Komunikaty i komentarze na stronie Państwowej Komisji Języka Litewskiego, w tym

internetowa poradnia językowa  „Bank konsultacji” (lit. Konsultacijų bankas)

www.vlkk.lt

III. Blog „To i owo o tym i owym”

Gasiliūnas, Virginijus, 2009-. Šis tas apie šį tą [blog]: http://virginijusg.blogspot.com.

IV. Litewscy językoznawcy i publicyści o plebiscytach na słowo roku

Aleksaitė, Agnė, 2017: Metų žodžio rinkimai užsienyje ir Lietuvoje. Gimtoji kalba, 3/2017, 22-25.

Kvašytė, Regina, 2015: Metų žodis, nežodis, sparnuotasis posakis – iš latvių patirties. Gimtoji kalba, 4/2015, 17–21.

Noreikaitė, Jurgita, 2012: Kalbos prievaizdai metų radiniu skelbia veiksmažodį „trolinti“. Lietuvos rytas, 9.12.2012, https://kultura.lrytas.lt/meno-pulsas/2012/12/09/news/kalbos-prievaizdai-metu-radiniu-skelbia-veiksmazodi-trolinti–4789122/

V. O osuwaniu się Góry Giedymina po polsku

Giedrojć, Justyna, 2016a: Osuwa się symbol Wilna – Góra Giedymina. Kurier Wileński, 18.02.2016. http://kurierwilenski.lt/2016/02/18/osuwa-sie-symbol-wilna-gora-giedymina/

Giedrojć, Justyna, 2016b: Góra Giedymina nadal osuwa się. Kurier Wileński, 12.10.2016, http://kurierwilenski.lt/2016/10/12/gora-giedymina-nadal-osuwa-sie/

Łapszewicz, Brygita, 2017a: Polscy specjaliści przedstawili wnioski w sprawie stanu Góry Giedymina. Kurier Wileński, 18.02.2016, http://kurierwilenski.lt/2017/07/13/polscy-eksperci-przedstawili-wnioski-w-sprawie-stanu-gory-giedymina/

Łapszewicz, Brygita, 2017b: Górę Zamkową ratować będzie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Kurier Wileński, 18.02.2016, http://kurierwilenski.lt/2017/11/14/gore-zamkowa-ratowac-bedzie-ministerstwo-spraw-wewnetrznych/

Pieszko, Anna, 2017: Górę Giedymina poratują również polscy specjaliści. Kurier Wileński, 27.06.2017, http://kurierwilenski.lt/2017/06/27/gore-giedymina-poratuja-rowniez-polscy-specjalisci/

print