Słowo roku 2018 Oxford Dictionaries toxic ‘toksyczny’

Redakcja Słowników Oksfordzkich wybrała na słowo roku 2018 przymiotnik toxic’. Na krótkiej liście znalazły się oprócz niego: gaslighting ‘podsycanie (zwątpienia kogoś w jego własne zdrowie psychiczne)’, incel ‘ktoś (zwykle heteroseksualny mężczyzna) w mimowolnym (niedobrowolnym, przymusowym) celibacie’ — angielski skrót od involuntary celibate (‘niedobrowolny, przymusowy ’), techlash ‘sprzeciw wobec wielkich firm informatycznych’. gammon ‘dosł. , najczęściej biały mężczyzna w średnim wieku, który ma wsteczne poglądy, szczególnie zwolennik Brexitu’, big dick energy (BDE) ‘[ktoś kogo] cechuje wewnętrzna siła, mający poczucie własnej wartości; pot. z jajami’, cakeism ‘dosł. ’, overtourism ‘przeciążenie ruchem turystycznym’, orbiting’.

Angielskie słowo toxic ‘toksyczny’, podobnie jak jego późny1 Polski odpowiednik, toksyczny, pochodzi z łaciny, do której przeniknął z greki. Toxikon pharmakon odnosiło się do
śmiertelnej trucizny, którą Grecy smarowali groty strzał. Znaczenie ‘’ ma drugi człon — pharmakon; toxon to  ‘łuk’.

„W 2018 toksyczny dodał  wiele wątków do cięciwy swego zatrutego łuku, stając się jadowitym określeniem wydarzeń, o których najwięcej w minionym roku mówiono” — piszą redaktorzy Oxford Dictionaries i przytaczają 10 najczęstszych kolokacji tego przymiotnika: chemical ‘chemiczny’, masculinity ‘męskość’, substance’, gas ‘gaz’, environment’, relationship’,  culture’, waste ‘odpady’, algae ‘algi’, air ‘powietrze’. Z wszystkimi zjawiskami opisywanymi przez te połączenia w mniejszym lub większym stopniu zetknęliśmy się i w Polsce.  W NKJP oprócz kontekstów podanych przez brytyjskich słownikarzy znajdziemy też toksyczne , papiery [wartościowe], a także ideologie, które — podobnie jak produkty — mogą być moralnie toksyczne.

Za pomocą trującej substancji chemicznej (nowiczoka) próbowano pozbawić życia byłego rosyjskiego tajnego agenta, Siergieja Skripala, i jego córkę. Te dramatyczne wydarzenia przyczyniły się do wzrostu międzynarodowego zainteresowania zapasami substancji toksycznych — tym, kto je ma, w jakich ilościach, w jaki sposób są one kontrolowane i  czy czynia zadość Konwencji o Broni Chemicznej z 1997 r. Nie mniej od trucizn niebezpieczne są toksyczne odpady powodujące wydzialanie się gazów trujących i przyczyniające się do zatrucia powietrza2. Podobnie jak w Polsce fala oburzenia skierowana była przeciw firmom spalającym toksyczne odpady  lub eksportującym je zagranicę, by tam zostały spalone.
Zanieczyszczone powietrze, które truje miliony ludzi na świecie, stało się jednym z ważniejszych zagadnień zdrowia publicznego w wielu krajach — nie ma bowiem wątpliwości, że zła jakość powietrza szkodzi wszystkim. Ze zmianami klimatycznymi związana była kolejna kolokacja przymiotnika toksyczny — trujące algi (toxic algae). Namnożyły się one na Florydzie, zatruwając jeziora i wody przybrzeżne. Jak pamiętamy, również w Polsce w lecie zamykano kąpieliska nadmorskie z powodu sinic.

Wyrażenie toksyczne środowisko (toxic environment) odnoszone jest przede wszystkim do środowiska pracy. Na haniebnych praktykach — od nakładania obowiązków ponad siły po jawne przyzwolenie na molestowanie  — zostały przyłapane największe firmy (do niedawna przynajmniej niektóre z nich cieszyły się opinią znakomitego pracodawcy), zarządzający domami mody i brytyjscy politycy.

Nie tylko pracę, ale całe życie społeczne, opisuje kolokacja toksyczny związek (ang. toxic relationship). Może on dotyczyć relacji z partnerem, rodzicami, przyjaciółmi, a także więzi społecznych.  Wraz z tą kolokacją bardzo często pojawiała się w toksyczna męskość (ang. toxic masculinity). W brytyjskich wyliczeniach rzeczownik ten jest drugim najczęściej określanym przez toksyczny wyrazem. Ma to bezpośredni związek z zeszłoroczną akcją #metoo. Jednak obecnie punkt ciężkości spoczywa  na przyczynie, na zatruwającej stosunki społeczne kulturze, a nie na jej ofiarach.  Bez wątpienia grupą, którą łączą ze społeczeństwem toksyczne relacje, są incele. O brak życia seksualnego, określanego przez samą grupę jako mimowolny czy może raczej niedobrowolny (a nawet przymusowy z braku partnera) celibat, oskarżają ona społeczeństwo, którego organizacja nie gwarantuje równego dostępu do aktywności seksualnej; subkulturę tę cechuje skrajny mizoginizm, ale też mizantropia oraz akceptowanie przemocy.

Wyrażenie Big Dick Energy (a także akronim BDE) mimo jawnego nawiązania do kolokwialnego, a nawet wulgarnego, określenia męskich genitaliów, jest też odnoszone do kobiet — podobnie jak polskie, również bardzo potoczne, „kobieta z jajami” (na wzór „facet z jajami”). Samo wyrażenie ma pozytywne konotacje — ktoś, kto ma BDE,  promieniuje swoją energią. Zwrotu użyto w tweecie, a odnosi się do niewymuszonej pewności siebie, biorącej się z poczucia własnej wartości opartego na dokonaniach, wiedzy lub umiejętnościach. Jest to też przykład wyrażenia, które zostało spopularyzowane przez media społecznościowe, co dało redaktorom Oxford Dictionaries okazję — nieczęstą w lingwistyce — by je dość  precyzyjnie datować.

Cakeizm jest słownym żartem; na wzór abstrakcyjnych rzeczowników zakończonych na -izm odnoszących się do zachowań społecznych ludzi, takich jak konsumeryzm, klerkizm, konserwatyzm czy liberalizm utworzony został rzeczownik od podstawy cake ‘ciasto’. Nawiązuje on do powiedzenia nie można zjeść ciastka i mieć ciastka, a więc do konieczności dokonania wyboru, a przy okazji również do upodobania Brytyjczyków do ciast. Jak piszą redaktorzy z Oksfordu, ciast(k)o na przestrzeni ostatnich dwóch lat stało się metaforą podejścia Brytyjczyków do zbliżającego się nieuchronnie opuszczenia Unii Europejskiej. Jego zwolennicy zrazu optymistycznie zakładali, że uda się zachować wszystkie zalety przynależności do wspólnoty i nie odczuwać żadnych wad bycia poza nią, z czasem —  ciastkizm stał się raczej wyrazem krytycyzmu wobec przekonań i oczekiwań, które dały podstawę probrexitowej większości. Wyraz ten ma też ciekawą kolokację climate cakeism ‘klimatyczny ciastkizm’, która opisuje zachowania branży ubezpieczeniowej, zarazem chcącej powstrzymać zmiany klimatyczne i jednocześnie ubezpieczającej elektrownie węglowe.

Overtourism ‘przeciążenie ruchem turystycznym’ to zjawisko, którego doświadczają popularne wśród turystów miejscowości i miejsca. Tanie linie lotnicze, w połączeniu z systemami wynajmu noclegów poza szeroko rozumianymi hotelami,  przyczyniły się do tego, że „miejsca, które każdy musi zobaczyć” zalewane są przez fale przybyszów, którzy powodują, że życie ich mieszkańców staje się nieznośne, a ceny rosną. Niedogodności te oraz koszty obsługi tłumów turystów nie przynoszą natomiast lokalnym społecznościom dochodów, które by je równoważyły.

Techlash to wyraz złożony z członów tech ‘technologia’ i backlash ‘ostry sprzeciw’. Wyraz przez redaktorów datowany jest (jeszcze jako zestawienie dwuczłonowe) na 2013 rok, a niechęć do wielkich firm nowoczesnych technologii, do niedawna jeszcze wychwalanych, wiąże się przede wszystkim z aferą Cambridge Analytica i zniechęcenie wielu milionów użytkowników. Podejrzliwej niechęci sprzyja też większa świadomość wagi ochrony danych osobowych, a odzyskaniu zaufania nie pomogły nawet rozwiązania prawne, takie jak GDPR (ang. General Data Protection Regulation), znane u nas jako RODO.

Wyraz orbitowanie (ang. orbiting) to zręczna metafora na zachowanie w mediach społecznościowych polegające na gwałtownym zerwaniu komunikacji z jakąś osobą, ale dalszym jej obserwowaniu, a nawet komentowaniu jej wypowiedzi. Również w tym wypadku — ze względu na udokumentowanie na blogu — redaktorzy Oxford Dictionaries dokładnie datują pierwsze użycie nowego znaczenia.

Wyrazy gaslighting ‘podsycanie wątpliwości ofiary co do jej własnego zdrowia psychicznego’ i gammon ‘osoba o wstecznych poglądach, zwykle biały mężczyzna, szczególnie, gdy głosował za Brexitem’ znalazły się też na krótkiej liście słowa roku 2018 innego brytyjskiego słownika, Collinsa. Co ciekawe, tam gdzie Collins widzi człowieka w średnim wieku, Oksfordczycy mówią o kimś starszym.

Komunikat redakcji Oxford Dictionaries:

https://en.oxforddictionaries.com/word-of-the-year/word-of-the-year-2018

print

Footnotes

  1. Wcześniej używano imiesłowu trujący. Nie notuje go SWil, w którym jest już jednak toksykologtoksykologia — zapewne jako nowa gałąź wiedzy.
  2. Ten trudny do wyolbrzymienia problem znajduje swoje odbicie właściwie od początku naszych obserwacji. W 2017 r. smog znalazł się wśród trzech słów roku wskazanych zarówno przez internautów, jak i przez Kapitułę.