Słowo roku 2018, wybór kapituły

Słowo roku 2018 w głosowaniu Kapituły: KONSTYTUCJA

Kapituła językoznawców postanowiła zdecydowaną większością głosów uznać za najważniejsze słowo roku 2018 rzeczownik konstytucja.

Ten sam rzeczownik zwyciężył zdecydowanie w plebiscycie internetowym. Rok temu zajął trzecie miejsce w głosowaniu kapituły.

Drugie miejsce przyznano słowu szumidło — rzeczownikowi nowemu (choć w innym znaczeniu używanemu już dawniej), rzadkiemu i związanemu z konkretnym kontekstem politycznym, a trzecie — rzeczownikowi smog, który rok temu zajął miejsce drugie w głosowaniu kapitułytrzecie w głosowaniu internautów.

Inne wyrazy wyróżnione przez kapitułę to niepodległość, klimat, dzban, ruch miejski, protestsiatkówka.

W skład kapituły plebiscytu wchodzą: Jerzy Bartmiński (UMCS, Lublin), Jerzy Bralczyk (UW), Katarzyna Kłosińska (UW), Ewa Kołodziejek (Uniwersytet Szczeciński), Marek Łaziński (UW), Andrzej Markowski (UW), Jan Miodek (UWr), Renata Przybylska (UJ) oraz Halina Zgółkowa (UAM, Poznań).

Komentarze członków Kapituły

Choć werdykt kapituły jest wspólny, to motywacje i skojarzenia poszczególnych jurorów związane z poszczególnymi słowami mogą być różne. Poniżej przedstawiamy komentarze indywidualne członków kapituły.

Komentarze Katarzyny Kłosińskiej „Konstytucja” i „Szumidło” zostały pierwotnie opublikowane w „Gazecie Wyborczej” z dn. 29 XII 2018 r. Autorce i Redakcji dziękujemy za zgodę na ich wykorzystanie.

Konstytucja

Katarzyna Kłosińska

Konstytucja to słowo, które od 2016 roku nie daje o sobie zapomnieć. Stała się hasłem, pod którym odbywają się pikiety czy demonstracje, przypomina o sobie na plakatach, na pomnikach czy na fasadach budynków, jest elementem garderoby i biżuterii. Stała się słowem, które łączy  — nazywa fundamentalną wartość, wokół której ludzie się jednoczą. Wypełniła niezagospodarowaną dotąd przestrzeń w symbolice i wartościach — wcześniej duża część społeczeństwa nie miała swojego aksjologicznego „spoiwa” (jakim są np. „żołnierze wyklęci” dla innej części), nie miała słowa, które symbolizowałoby to, co w życiu publicznym najważniejsze: stabilność, praworządność, wolność. To właśnie za sprawą tego jednego słowa ta część społeczeństwa stała się widoczna i (mówiąc w dużym uproszczeniu) doszła do głosu.

Jerzy Bartmiński

Bo KONSTYTUCJA jest naszym wspólnym dobrem, dobrem narodowym, wypracowanym w toku długiej (pamiętamy!) ogólnonarodowej dyskusji. Jej preambuła (którą zaproponował Tadeusz Mazowiecki) jest mądra, łączy „zarówno wierzących w Boga, będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości, dobra i piękna, jak i niepodzielających tej wiary, a te uniwersalne wartości wywodzących z innych źródeł”. Głosi obronę „przyrodzonej godności człowieka, jego prawa do wolności i obowiązek solidarności z innymi”. Wielkie słowa? Tak, w tym dokumencie w pełni na miejscu. Ma „na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie”, „poszanowanie wolności i sprawiedliwości, współdziałanie władz, dialog społeczny”. Piękne zasady, zapytajmy, kto nam je nadał? Ktoś obcy? Nie, my sami! „My, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej!” Mamy prawo być z niej dumni i powinniśmy jej bronić, a jej łamanie, pod pretekstem, że nie wszystkie szczegółowe regulacje nam dziś odpowiadają, jest zwykłym przestępstwem.
Lublin, 7 I 2019

Szumidło

Katarzyna Kłosińska

Szumidło, choć pojawiło się w języku dopiero jesienią, może się stać politycznym słowem roku 2018. Ta użyta (a zapewne też i stworzona) przez jednego z bohaterów najnowszej afery podsłuchowej nazwa generatora szumów, zagłuszacza urządzeń podsłuchowych, symbolizuje to, co w polskiej polityce znane jest od dawna, a od czego odżegnywała się – jak się okazało, nieskutecznie – obecna ekipa rządząca: kolesiostwo i łapówkarstwo. Okazało się, że jedno szumidło może zagłuszyć setki, jeśli nie tysiące słów, które miały przekonać nas do uczciwości rządów „dobrej zmiany”.

Smog

Renata Przybylska

Smog to słowo z „czarnej serii’ słów złych, ale niestety prawdziwie opisujących naszą rzeczywistość. Jak wiadomo jest to zapożyczenie z języka angielskiego, w którym powstało jako kontaminacja wyrazów: fog ‘mgła ‘ i smoke ‘dym’. Rok 2018 był rokiem walki ze smogiem, niestety jak na razie bezskutecznej, co mogę potwierdzić jako mieszkanka Krakowa, miasta obecnie chyba najbardziej dotkniętego smogiem. Grozę zamkniętą w tym wyrazie oddaje charakterystyczny cytat z Manueli Gretkowskiej: „powietrze stało gęstym, zawiesistym smogiem”. Mam nadzieję, że był to to ostatni rok strasznej kariery tego słowa.

Niepodległość

Renata Przybylska

To słowo ze świętej serii słów Polaków. Niepodległość to przykład formacji z kategorii nazw cech, z charakterystycznym przyrostkiem –ość, zbudowanej jako słowo pochodne od przymiotnika niepodległy.
Niepodległy to wbrew pozorom przymiotnik wieloznaczny. W najczęściej przywoływanym znaczeniu politycznym mówi tyle, co ‘suwerenny, taki, który nie zależy pod względem politycznym od innego państwa’ i w odniesieniu do tego właśnie znaczenia wybrzmiewa rzeczownik niepodległość, powszechnie kojarzony i używany w 2018 r w związku ze stuleciem odzyskania przez Polskę politycznej niezależności. Jednak interesujące i ważne w kontekście problemów minionego roku jest również znaczenie kolejne ‘taki, który nie ulega pewnym, (zwykle modnym, propagowanym lub wręcz narzucanym) tendencjom, zjawiskom’. Takie znaczenie ujawnia się m.in. w kontekstach: niepodległy modom, niepodległy wobec masowości, wobec mód. W najbliższym 2019 roku obu tych rodzajów niepodległości: politycznej w odniesieniu do naszej ojczyzny i osobistej, wewnętrznej w odniesieniu do siebie warto życzyć.

Protest

Renata Przybylska

Protest czyli  ‘ostry sprzeciw wobec działania uznanego za niesłuszne’ doskonale charakteryzuje nastroje społeczne w Polsce i w Europie 2018 roku. Słowo używane w kontekstach precyzujących, wskazujących po pierwsze, o czyj protest chodzi, kto protestuje i po drugie wobec czego, przeciw czemu protestuje. Tu każdy z nas może wpisać sobie w te puste miejsca otwierane wokół słowa protest to, co z wydarzeń 2018 roku najbardziej zapadło mu w pamięć: protest = Czyj? Przeciw komu lub przeciw czemu? np. protest żółtych kamizelek przeciwko polityce rządu francuskiego.

print