Słowo roku 2021: szczepienie, cnota niewieścia, zdalny (internauci); szczepienie, granica (kapituła)

Podziel się

W plebiscycie

internauci wybrali na Słowo roku 2021 wyraz SZCZEPIENIE.

Na kolejnych miejscach znalazły się cnota (niewieścia) i zdalny (nauczanie, praca).

Pozostałe słowa to fala, reasumpcja, inflacja, granica, antyszczepionkowcy, lockdown (słowo roku 2020 w RPACollins Dictionary), obostrzenie (słowo maja 2020 roku).

Kapituła wybrała

(ex aequo) wyrazy GRANICASZCZEPIENIE.

Pozostałe rozważane słowa: cnota (niewieścia), dawka, fala, hybrydowy (nauczanie), inflacja, lockdown (słowo roku 2020 w RPACollins Dictionary), ład (polski), uchodźca (Słowo roku 2015 w Polsce, w Czechach, RosjiHiszpanii), wariant (wirusa), zdalny (praca, nauczanie).

Tegoroczne słowa

  • szczepienie — po raz pierwszy pojawiło się w naszych zestawieniach w styczniu 2020 roku, kiedy pisaliśmy o szczepionkach: „Są też już doniesienia ze Światowej Organizacji Zdrowia, że w niedługiej perspektywie może zostać przygotowana szczepionka […]”. Od tej pory pojawia się w naszych zestawieniach nieprzerwanie.
    Szczepienie to rzeczownik od czasownika szczepić; także „[r]zeczownik szczepionka pochodzi od czasownika szczepić, notowanego w polszczyźnie od XVI w. najpierw w znaczeniu ogrodniczym, czyli jako czynności polegającej na przeniesieniu gałązki rośliny szlachetnej w tę, którą chcemy uszlachetnić. Jest on spokrewniony z wyrazami szczapaszczep, również wywodzącymi się od prasłowiańskiego *ščepiti ‘rozłupać’ (Boryś 2006). Znaczenie związane z uodparnianiem organizmu na patogeny wytworzyło się później, jeszcze Słownik „wileński” jako synonim podaje wakcynować ‘zaszczepić ospę sztuczną’ (krowiankę, od łc. vaccinus ‘krowi’). Wyraz ten chyba stosunkowo szybko został zastąpiony przez rodzimy czasownik szczepić i pochodne od niego szczepienie. Oba notuje słownik S.B. Lindego (1807-14) […]. Szczepienie weszło do języka ogólnego, w specjalistycznym została natomiast wakcyna” (cały artykuł).
  • granica — pojawiła się w zestawieniach we wrześniu 2015 roku w związku z sytuacją na południu Europy; w tym roku wyraz ten pojawił się w zestawieniach we wrześniu, gdy rozpoczął się dramat ludzi głodujących, chorujących i umierających w lasach na granicy polsko-białoruskiej. Ten pochodny od wyrazu grań wyraz jest (nieczęstym) zapożyczeniem z polskiego do niemieckiego (die Grenze), a więc polonizmem.
  • cnota (niewieścia) — a właściwie cnoty pojawiły się w naszym zestawieniu w lipcu, gdy dowiedzieliśmy się, że zadaniem szkoły nie jest nauczanie matematyki, gramatyki czy systematyki roślin, ale ugruntowanie owych cnót u uczennic; jest to stary rzeczownik pochodzący od przymiotnika cny, znanego wszystkim językom słowiańskim, a znaczącego ‘uczciwy, rzetelny, czcigodny’. Jest on spokrewniony z takimi wyrazami jak cześć, zacny poczesny, ale też niecny, bezecny czesne. Słownik „wileński” definiuje cnotę niewieścią jako «wstyd niewieści; skromność, niewinność; czystość», pięćdziesiąt lat wcześniej Samuel Bogumił Linde przemawia w tym samym tonie: «[c]nota niewieścia, per excell. wstyd». Bliższy nam, ale także już historyczny Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego o cnotach niewieścich wspomina wśród innych «dodatnich cech, rys charakteru,  przymiotów, zalet». (cały artykuł
  • zdalny — zaczął się pojawiać w zestawieniach wraz z początkiem pandemii i w powszechnym odczuciu wiąże się nie tyle z możliwością uczestnictwa w wydarzeniach, w których inaczej nie moglibyśmy uczestniczyć, ile z kłopotami — z nie dość wydolną siecią, z bliskimi w jednym miejscu, marzącymi, by jak dawniej być przez chwilę z dala, a za to na żywo ze zdalnymi współpracownikami; jeśli coś osłabiło nasz entuzjazm do świata odbieranego za pomocą ekranów, słuchawek i mikrofonów, to być może to doświadczenie. (cały artykuł)
Liczba osób zaszczepionych 16.12.2021, https://www.gov.pl/web/szczepimysie/raport-szczepien-przeciwko-covid-19; Henryk Szczygliński, Pejzaż zimowy nocą z halabardnikiem, ok. 1907, Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/511160; Josef Meister, pierwszy człowiek, u którego zastosowano szczepionkę na wściekliznę, przy pomniku Louisa Pasteura, Paryż 1935, NAC, domena publiczna; Konrad Krzyżanowski, Portret Janiny z Ołtarzewskich Wilczyńskiej, 1912, Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/509276; Wiktoria Goryńska, Autoportret z telefonem 1930, Cyfrowe MNW, https://cyfrowe.mnw.art.pl/pl/katalog/683871. Domena publiczna