Słowo sierpnia: poszkodowany

Podziel się

Wśród słów najczęstszych w sierpniu, obok nawałnicy, czyli bardzo silnej burzy (która pojawiała się już w naszych notowaniach), reparacji i cyklicznie nawracającego w sierpniu powstania, jest też związany z klęskami żywiołowymi wyraz poszkodowany. Poświęcimy mu komentarz w tym miesiącu.

W 300-milionowej próbie NKJP wyraz poszkodowany najczęściej pojawia się w związku z doznaną lub poniesioną szkodą lub stratą, co wiąże się z koniecznością zgłoszenia przez niego roszczeniazłożenia zawiadomienia i wykazania, że przysługuje mu odszkodowaniePomoc, leczenie i odszkodowanie częściej udzielane są nie zwykłemu poszkodowanemu, ale urzędowej osobie poszkodowanej lub nawet dla takiej osoby. Do poszkodowanych muszą dotrzeć ratownicy oraz pomoc. Pięciokrotnie częściej niż w jakiejkolwiek innej sytuacji poszkodowani są w wypadkach, w następnej kolejności w wyniku klęsk, pożarów i powodzi. Poszkodowany cztery razy częściej niż dzieckiem i sześć razy częściej niż kobietą jest mężczyzną. Najczęściej poszkodowanymirolnicy, pracownicykierowcy i właściciele, przy czym straty pierwszych i ostatnich zwykle związane są z klęskami żywiołowymi.

Poszkodowany, którym się w tym komentarzu zajmujemy, to rzeczownik powstały w wyniku „urzeczownikowienia” (substantywizacji) imiesłowu biernego o tej samej postaci. Różnicę gramatyczną ilustrują przykłady: Chłopiec został poważnie poszkodowany w wypadku (konstrukcja bierna z imiesłowem) i Poszkodowany był przytomny i szczegółowo pamiętał wypadek (rzeczownik), wyrazy te opisują osobę (rzadziej instytucję czy zwierzę), która poniosła szkodę.

Rzeczownik szkoda jest dawnym (XIV w.) zapożyczeniem ze średniowysokoniemieckiego scado (W. Boryś), znający niemiecki bez trudu skojarzą go ze współczesnymi wyrazami schade, Schaden i schaden – predykatywnym przymiotnikiem (tzn. występującym tylko łącznie z czasownikiem typu być jako orzeczenie), rzeczownikiem i czasownikiem. Wszystkie, tak jak ich polskie odpowiedniki, odnoszą się do poniesionej straty, uszczerbku, ubytku.

Rzeczownik szkoda jest źródłem całej rodziny wyrazów; „Słownik gramatyczny języka polskiego”, SGJP, wymienia takich ponad 100. Są wśród nich czasowniki szkodzić i pochodne od niego poszkodzić (notowany w dawniejszych słownikach, dziś nieużywany), naszkodzić, zaszkodzić, uszkodzić oraz – jedyny, w którym szkoda może mieć pozytywny skutek – przeszkodzić; dawny czasownik szkodować (‘ponosić szkodę’) z pochodnymi poszkodować ‘ponieść szkodę a. spowodować szkodę u kogoś’, odszkodować (się) ‘wynagrodzić (sobie)  szkodę’, a także para wywodząca się już od pochodnego przymiotnika szkodliwy — unieszkodliwić i unieszkodliwiać ‘(s)powodować, że coś nie jest już szkodliwe’.

Jest też w polszczyźnie czasownik szkoda (w niektórych gramatykach nazywanym predykatywem), którego używamy, by wyrazić żal z powodu jakiejś rzeczy czy zdarzenia: „Wystawa nowej tej opery jest nader malowniczą; szkoda tylko, że kostyumy nie są wzięte z rzeczywistości, gdyż współczesny mundur austryacki z wyższego rozporządzenia nie może figurować na scenie” („Dom Polski. Pismo Beletrystyczne i Naukowe”, nr 1, r. 2, 1 stycznia 1889). Od czasowników regularnie tworzone są rzeczowniki takie jak uszkodzenie (a od niego samouszkodzenie) czy odszkodowanie – dziś znaczące już tylko ‘rekompensatę za poniesioną szkodę’, przeszkodzenie itd., a także imiesłowy przymiotnikowe; czynne –  szkodzący, unieszkodliwiający itd. oraz  dużo rzadszy szkodujący ‘ponoszący szkodę’ (“…wszystko zależeć będzie od tego, czy przeciw spełnieniu planów protestować będą szkodujący na nich…”, „Gazeta Warszawska” 47, 7(19) lutego 1860); bierne – na przykład uszkodzodzony, odszkodowany ‘wynagrodzony za wyrządzoną szkodę’ (SWil), unieszkodliwiony, unieszkodliwiany, a także poszkodowany. Inne formacje pochodne to rzeczowniki szkodnik, tak ludzki, jak i zwierzęcy oraz (tylko ludzka) szkodniczka i łączące ich szkodnictwo, a także przeszkodnik ‘ktoś, kto przeszkadza a. słaby rzemieślnik nie należący do cechu’ (SJPDor) oraz przeszkoda, którą w sporcie pokonuje lekkoaltleta lub wyścigowy koń (SJPDor); przymiotniki urobione od tych rzeczowników, a więc szkodniczy, przeszkodowy (i naturalnie bezprzeszkodowy), a także związane z odszkodowaniem odszkodowaniowy i odszkodowawczy, ostrzegający przed czyhającym niebezpieczeństwem szkodliwy (i oczywiście szkodliwszy), dziś gwarowy, niegdyś odnotowywany przez słowniki ogólne, szkodny ‘szkodliwy, szkodzący(„I nie mógłby mu żaden zadawać, aby jemu takie regestrowanie mogło być szkodne”, A.A. Kryński, „Słownik wyrazów godnych uwagi, użytych w „Porządku prawa bartnego” dla starostwa łomżyńskiego z r. 1616”, Kraków 1885), dobrze znany każdemu, kto się ubezpieczał, bezszkodowy, a także bezprzeszkodnyposzkodowany. Dodajmy, że od przymiotników tych można za pomocą przyrostka -ość utworzyć rzeczowniki: szkodliwość, szkodowość, bezszkodowość, przeszkodowość, bezprzeszkodowość itd.

Magdalena Derwojedowa

Dorota Kopcińska

Ilustracja: Józef Ryszkiewicz, „Powrót do spalonego domu”, olej, 1916, Cyfrowe Muzeum Narodowe, http://cyfrowe.mnw.art.pl/Content/16549/mp5022.jpg

print