Archiwa tagu: cnota

słowo roku 2021 — C jak cnoty (niewieście)

Podziel się

 

Władysława Izdebska, Teatrzyk dla młodego wieku, Warszawa : I. Zinberg, 1876 (Warszawa : S. Burzyński) 1896, CBN Polona, https://polona.pl/item/teatrzyk-dla-mlodego-wieku,OTgwODY1ODk/
Władysława Izdebska, Teatrzyk dla młodego wieku, Warszawa : I. Zinberg, 1876 (Warszawa : S. Burzyński) 1896, CBN Polona, https://polona.pl/item/teatrzyk-dla-mlodego-wieku,OTgwODY1ODk/

Wyraz cnota to stary rzeczownik pochodzący od przymiotnika cny, znanego wszystkim językom słowiańskim, a znaczącego ‘uczciwy, rzetelny, czcigodny’. Jest on spokrewniony z takimi wyrazami jak cześć, zacny poczesny, ale też niecny, bezecny czesne. Cnoty, a właściwie cnoty niewieście zawitały w dyskursie publicznym w lipcu, gdy dowiedzieliśmy się, że zadaniem szkoły nie jest nauczanie matematyki, gramatyki czy systematyki rośli, ale ugruntowanie owych cnót u uczennic. Warto w tym miejscu oddać głos dawniejszym słownikarzom. Słownik „wileński” definiuje cnotę niewieścią  jako „wstyd niewieści; skromność, niewinność; czystość”, pięćdziesiąt lat wcześniej Samuel Bogumił Linde przemawia w tym samym tonie: „[c]nota niewieścia, per excell. wstyd”. Bliższy nam, ale także już historyczny Słownik języka polskiego pod red. Witolda Doroszewskiego co prawda o cnotach niewieścich wspomina wśród innych „dodatnich cech, rys charakteru,  przymiotów, zalet”, ale za to z przykładu zaczerpniętego z Dziejów Karola Szajnochy dowiadujemy się, że księżna Gryzelda oprócz zwykłych cnót niewieścich miała też mężną duszę, wysoki rozum i rzadką biegłość w kierowaniu najwyższymi sprawami.

Cnota, jak wiele cech pożądanych, występuje w licznych przysłowiach i powiedzeniach, szczególną uwagę warto jednak zwrócić na zaczerpnięte z jednoaktówki Aleksandra Fredry Pierwsza lepsza, czyli nauka zbawienna z 1824 roku1. Dwa wersy bowiem, gruntujące jakże pożądaną cnotę niewypowiadania się bez istotnego wkładu do konwersacji, stały się tytułem przeznaczonej dla dzieci dydaktycznej sztuki Władysławy Izdebskiej2 o szkodliwości plotkowania i gadulstwa:

Jest to cnota nad cnotami,
Trzymać język za zębami;
Co nie ma się co mówić, trzeba cicho siedzieć,

Lepiej, rybeńko, milczeć niż głupstwo powiedzieć.

Na Słowo roku 2021 można głosować do 31 grudnia do godziny 24:00. https://sloworoku.uw.edu.pl/